Ορολογία
373 όροι, ελληνικός και αγγλικός όρος με ορισμό. Πληκτρολογήστε για αναζήτηση.
- 'Eνταση αντίδρασης (response intensity (in respondent behavior))
- Συνώνυμη με το μέγεθος αντίδρασης, η ένταση αντίδρασης είναι μία από τις δύο βασικές μετρήσεις της ισχύος αντανακλαστικών.
- Aμεσότητα στη σχέση εμφάνισης των γεγονότων (temporal contiguity)
- Ο βαθμός καθυστέρησης μεταξύ δύο γεγονότων, είτε ερεθισμάτων είτε μονάδων συμπεριφοράς (αντιδράσεις ή δράσεις). Η αμεσότητα αναφέρεται αποκλειστικά στη χρονολογική σχέση μεταξύ των γεγονότων, ανεξάρτητα από την προέλευση τους. Έτσι, η αμεσότητα μεταξύ δράσης και επακόλουθου ερεθίσματος δεν ταυτίζεται με τη σχέση συνάρτησης μεταξύ δράσης και συνέπειας. Για παράδειγμα, όταν μια μορφή δράσης επιφέρει ένα ενισχυτικό ερέθισμα μετά από σχετικά μεγάλη καθυστέρηση, υπάρχει μεν συνάρτηση μεταξύ δράσης και συνέπειας (δηλαδή η παραγωγή του ΕΕ εξαρτάται από την εκδήλωση της δράσης),αλλά υπάρχει ταυτόχρονα χαμηλή αμεσότητα μεταξύ αυτών των δύο γεγονότων. Αντιθέτως, για μια μορφή δράσης που εκδηλώνεται κατά την περίοδο που μεσολαβεί μεταξύ της πραγματικά συντελεστικής δράσης και της συνέπειάς της, και επομένως ενισχύεται συμπτωματικά από το ίδιο ερέθισμα, δεν υπάρχει συνάρτηση μεταξύ δράσης και συνέπειας (δηλαδή η παρουσίαση του ΕΕ δεν εξαρτάται από αυτή τη δράση), αλλά υπάρχει υψηλή αμεσότητα μεταξύ της εκδήλωσής της και του (συμπτωματικά ενισχυτικού) επακόλουθού της.
- Aνεξάρτητα ενισχυτικό ερέθισμα (unconditional (ή primary) reinforcing stimulus)
- Γενικός όρος για οποιοδήποτε θετικά ή αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα, η ενισχυτική δύναμη τoυ οποίου δεν βασίζεται ούτε στη διαφορική παρουσία του όταν οι δράσεις ενισχύονται θετικά ή αρνητικά ούτε στη διαφορική παρουσία του όταν οι δράσεις τιμωρούνται θετικά ή αρνητικά.
- Aνεξάρτητα προκλητικό ερέθισμα (unconditional (ή unconditioned) stimulus (US ή UCS))
- Οποιοδήποτε προκλητικό ερέθισμα του οποίου η προκλητική δύναμη δεν εξαρτάται από τη συσχέτισή του με κάποιο άλλο προκλητικό ερέθισμα.
- Aνεξάρτητη αντίδραση (unconditional (ή unconditioned) response (UR ή UCR))
- Η αντίδραση που προκαλείται από ένα ανεξάρτητα προκλητικό ερέθισμα ( E An ). Σε σχέση με την εξαρτημένη αντίδραση που προκαλείται από το EEπ n το οποίο συσχετίζεται με το EAn , η ανεξάρτητη αντίδραση είναι μεγαλύτερου μεγέθους και προκαλείται με συντομότερη λανθάνουσα περίοδος (EπΑ), ενώ μπορεί να διαφέρει και σε άλλες διαστάσεις.
- Aρνητική τιμωρία (negative punishment)
- Διαδικασία της συντελεστικής συμπεριφοράς στην οποία μια δράση τερματίζει κάποιο θετικά ενισχυτικό ερέθισμα (ΕΕ+) που υπήρχε πριν από τη δράση (δηλαδή ΕΕ+: Δ -—-ΕΕ+). Συνώνυμα της αρνητικής τιμωρίας θεωρούνται η τιμωρία μέσω αφαίρεσης [punishment by omission] και η συνάρτηση αφαίρεσης [omission contingency] [ο όρος negative punishment αποδίδεται συχνά στα ελληνικά ως «έμμεση τιμωρία» για άγνωστους λόγους, μια και η αφαίρεση ενός ΕΕ+ δεν είναι εκ φύσεως ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο άμεση από την παραγωγή ενός ΕΕ-.Η αφαίρεση ενός ΕΕ+ μπορεί να συμβαίνει αμέσως μετά από την εκδήλωση της δράσης ή κατόπιν μεγαλύτερης καθυστέρησης, ακριβώς όπως συμβαίνει και με την παραγωγή ενός ΕΕ- στη θετική (λεγόμενη «άμεση») τιμωρία. Όπως συμβαίνει με τη συνάρτηση της θετικής τιμωρίας, έτσι και η συνάρτηση της αφαίρεσης μπορεί να ρυθμιστεί είτε από άλλα άτομα είτε από τα άψυχα στοιχεία του περιβάλλοντος (όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν μια απότομη κίνηση κάνει να χυθεί μια απολαυστική κρύα μπίρα).Η αρνητική τιμωρία δεν συμβαίνει με κάποιο πιο πλάγιο ή έμμεσο τρόπο σε σχέση με τη θετική τιμωρία] (Βλ. επίσης τάιμ-άουτ).
- Eνδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο (fine-grained discriminative repertoire)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων στην οποία οι δράσεις ενισχύονται εξαρτημένα από κάποια σχέση μεταξύ ερεθισμάτων (π.χ. αντιστοιχία, σχετική τοποθέτηση, ισορροπία) που παράγεται από αυτές μόνο με την κατάλληλη και συνεχή προσαρμογή της μορφής τους. Η σχέση ερεθισμάτων αφενός αλλάζει συνεχώς ως αποτέλεσμα των δράσεων και αφετέρου προξενεί αντίστοιχα λεπτές αλλαγές στη μορφή της επόμενης δράσης, ώστε να διατηρείται η ενισχυτική σχέση ερεθισμάτων.
- Eνδολεκτική διάκριση (intraverbal (discrimination))
- Λεκτική συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων με ΕD τη δομή, το φθόγγο ή το ρυθμό του λόγου, όπου η δράση ενισχύεται από τη συμβατική αντιστοιχία της με το λεκτικό ερέθισμα. Για παράδειγμα, το λεκτικό ερέθισμα «Σε γνωρίζω από την κόψη» προξενεί την εκδήλωση της λεκτικής δράσης «του σπαθιού την τρομερή» λόγω της διαφορικής ενίσχυσής της κατά την παρουσία του πρώτου στίχου.
- Eνίσχυση (reinforcement)
- Διεργασία της συντελεστικής συμπεριφοράς στην οποία η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής δράσης αυξάνεται λόγω των επακόλουθων των εκδηλώσεών της, τα οποία επακόλουθα αποτελούνται είτε από την παραγωγή είτε από τον τερματισμό ερεθισμάτων και συμβαίνουν είτε ως «πραγματικές» συνέπειες είτε ως κατά σύμπτωση επακόλουθα των εκδηλώσεων δράσης. Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή της διαδικασίας της ρύθμισης των θετικά ή αρνητικά ενισχυτικών συνεπειών δράσεων.
- Eξαναγκαστικός έλεγχος (coercive control)
- Γενικός όρος για τον καθορισμό της συμπεριφοράς μέσω της παροχής αρνητικών ενισχυτών και του τερματισμού θετικών ενισχυτών ως συνεπειών δράσεων (δηλαδή μέσω θετικής και αρνητικής τιμωρίας), καθώς και μέσω του -κατά συνεπειών δράσης - τερματισμού των αρνητικών ενισχυτών που παρασχέθηκαν (δηλαδή μέσω της αρνητικής ενίσχυσης) (πρβλ.με έλεγχο της συμπεριφοράς).
- Eξαρτημένα αρνητικός ενισχυτής ή εξαρτημένα αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα (conditional negative reinforcer ή conditioned aversive stimulus ή pre-aversive stimulus)
- Αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα του οποίου η ενισχυτική δύναμη εξαρτάται από τη διαφορική παρουσία του όταν εμφανίζονται άλλοι αρνητικοί ενισχυτές ( ΕΕΕ- ή ΕΑΕ-) ή όταν τερματίζονται θετικοί ενισχυτές (EEE+ ή EAE+), δηλαδή από την παρουσία του ως διαφορικού πλαισίου τιμωρίας. Είναι επίσης γνωστό ως προειδοποιητικό σήμα [warning signal].
- Eξαρτημένα ενισχυτική αποτελεσματικότητα (ή δύναμη) (conditional reinforcing effectiveness)
- Σε μια συγκεκριμένη περίοδο, το επίπεδο της δύναμης ενός ερεθίσματος να αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης των μορφών δράσης που το επιφέρουν (εξαρτημένα θετικά ενισχυτική δύναμη) ή το τερματίζουν (εξαρτημένα αρνητικά ενισχυτική δύναμη).
- Eξαρτημένα ενισχυτικό ερέθισμα (conditional (ή secondary) reinforcing stimulus)
- Γενικός όρος για οποιοδήποτε θετικά ή αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα του οποίου η ενισχυτική δύναμη βασίζεται στη διαφορική παρουσία του όταν οι δράσεις ενισχύονται θετικά ή αρνητικά (εξαρτημένα θετικός ενισχυτής, EEE + ) ή στη διαφορική παρουσία του όταν οι δράσεις τιμωρούνται θετικά ή αρνητικά (εξαρτημένα αρνητικός ενισχυτής, ΕΕΕ- ).
- Eξαρτημένα θετικός ενισχυτής ή εξαρτημένα θετικά ενισχυτικό ερέθισμα (conditional positive reinforcer, συχνά αναφέρεται απλώς ως conditional ή secondary ή acquired reinforcer)
- Θετικά ενισχυτικό ερέθισμα του οποίου η ενισχυτική δύναμη εξαρτάται από τη λειτουργία του ως διακριτικού ερεθίσματος ED (δηλαδή ως διαφορικό πλαίσιο ενίσχυσης) για την παραγωγή ενός άλλου θετικού ενισχυτή (ΕΕΕ + ή EAE +) ή για τον τερματισμό ενός αρνητικού ενισχυτή.
- Eξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα (conditional stimulus (CS))
- Οποιοδήποτε προκλητικό ερέθισμα του οποίου η προκλητική δύναμη βασίζεται ή εξαρτάται από τη συσχέτισή του με κάποιο άλλο προκλητικό ερέθισμα.
- Eξαρτημένη αντίδραση (conditional response (CR))
- Η αντίδραση που προκαλείται από ένα εξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα (ΕΕΠ). Σε σχέση με την ανεξάρτητη αντίδραση που προκαλείται από το ΕΑΠ με το οποίο συσχετίζεται το ΕΕΠ, η εξαρτημένη αντίδραση είναι μικρότερου μεγέθους, προκαλείται κατόπιν μεγαλύτερης λανθάνουσας περιόδου (ΕΠ ->Α) και μπορεί να διαφέρει και σε άλλες διαστάσεις.
- Eπεξηγηματική (ή εξηγητική) έννοια (explanatory concept)
- Οποιαδήποτε πρόταση για τον τρόπο καθορισμού ενός φυσικού φαινομένου, συμπεριλαμβανομένης της συμπεριφοράς. Σύμφωνα με την πραγματιστική φιλοσοφική βάση του συμπεριφορισμού (και της αποτελεσματικής επιστήμης γενικότερα), προσπαθούμε να περιορίσουμε τον αριθμό των επεξηγηματικών εννοιών στο ελάχιστο.Φυσικά δεν θέλουμε λιγότερες επεξηγηματικές έννοιες από όσες θα ήταν ωφέλιμες για την πρόβλεψη και τον πρακτικό έλεγχο της συμπεριφοράς. Ενώ οι επεξηγηματικές έννοιες πολλών άλλων προσεγγίσεων της ψυχολογίας αναφέρονται σε νοητικά ή ψυχικά γεγονότα, αυτές του συμπεριφορισμού περιορίζονται στο φυσικό κόσμο.
- Eπίδραση της μερικής ενίσχυσης στην εξάλειψη (partial reinforcement extinction effect (PREE))
- Γενικευμένη παρατήρηση ότι στην εξάλειψη της ενίσχυσης η συχνότητα εμφάνισης δράσεων μειώνεται πιο γρήγορα όταν η εξάλειψη έπεται της συνεχούς ενίσχυσης (δηλαδή ΑΑ 1) παρά όταν έπεται ενός οποιουδήποτε άλλου προγράμματος ασυνεχούς (μερικής) ενίσχυσης.
- Eπίκτητη αδυναμία ή («μαθημένη ανικανότητα») (learned helplessness)
- Εξηγητική έννοια της γνωστικής ψυχολογίας για ένα είδος αποτυχημένης φυγής από τους αρνητικούς ενισχυτές. Στο φαινόμενο που η έννοια αυτή «εξηγεί», η πιθανότητα εκδήλωσης μορφών δράσεων που κάποτε τερμάτιζαν αρνητικούς ενισχυτές μειώνεται λόγω εξάλειψης της αρνητικής ενίσχυσης τους. Κατά συνέπεια, η πιθανότητα εκδήλωσης αυτών των μορφών είναι μικρή και σε μια επόμενη συνθήκη, που επίσης περιέχει αρνητικούς ενισχυτές, στην οποία όμως θα ήταν αποτελεσματική η εκ νέου εκδήλωση αυτών των κάποτε αποτελεσματικών δράσεων. Σύμφωνα με τη γνωστική θεώρηση, η εξάλειψη της ενίσχυσης στην πρώτη συνθήκη θεωρητικά δημιουργεί νοητικά «γεγονότα» (η λεγόμενη «αδυναμία»), τα οποία (παρά την έλλειψη ύλης) θεωρούνται ότι αναστέλλουν την εκδήλωση των κάποτε (και ξανά) αποτελεσματικών δράσεων στην επόμενη συνθήκη. Από συμπεριφοριστική άποψη, οι επιδράσεις της εξάλειψης της αρνητικής ενίσχυσης σε ένα πλαίσιο (ΕΕ- /ΕΔ) γενικεύονται σε άλλα πλαίσια μέχρι του σημείου όπου αυτά να μοιάζουν ή να έχουν κοινά στοιχεία με το πρώτο πλαίσιο, φαινόμενο γνωστό ως γενίκευση της αναστολής δράσεων κατόπιν εξάλειψης της αρνητικής ενίσχυσης [generalized operant Inhibition due to extinction of negative reinforcement].
- Eπιτακτική λεκτική διάκριση (mand)
- Λεκτική συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων όπου το ED είναι μια κατάσταση στέρησης ΕΕ+ ή παρουσίας ΕΕ- (π.χ. «πεινώ», «πονάω» κ.λπ.).
- Eρέθισμα (stimulus)
- Μονάδα του περιβάλλοντος, εντός ή εκτός του σώματος του ατόμου, η οποία μπορεί να επηρεάζει κάποιο χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς του. Στις λειτουργίες του ανήκουν η προκλητική, η θετικά ενισχυτική, η αρνητικά ενισχυτική, η διακριτική, η παρωθητική και η καθοδηγητικά διακριτική.
- Eρέθισμα-δείγμα (sample stimulus)
- Στις διαδικασίες αντιστοίχησης του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα, της μη αντιστοίχησης επιλογής-δείγματος, της συμβατικής αντιστοίχησης επιλογής-δείγματος και της συμβατικής αντιστοίχησης γενικεύσιμων, σχετικών ιδιοτήτων του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα, το ερέθισμα κατά την παρουσία του οποίου η επιλογή ενός ερεθίσματος-επιλογής με σχετικές διαστάσεις (αντιστοίχηση, μη αντιστοίχηση κ.λπ.) ενισχύεται διαφορικά και επομένως ορίζει (ως ΕD(Κ)) τη λειτουργία του εκάστοτε ερεθίσματος-επιλογής ως ΕD ή ως ΕΔ για την επιλογή του.
- Eρέθισμα-επιλογή (choice stimulus)
- Στις διαδικασίες αντιστοίχησης του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα, της μη αντιστοίχησης επιλογής-δείγματος, της συμβατικής αντιστοίχησης επιλογής-δείγματος και της συμβατικής αντιστοίχησης γενικεύσιμων, σχετικών ιδιοτήτων του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα, τα ερεθίσματα των οποίων η επιλογή ενισχύεται ή δεν ενισχύεται ανάλογα με τη σχέση των διαστάσεών τους (αντιστοίχηση, μη αντιστοίχηση κ.λπ.) με αυτά του ερεθίσματος-δείγματος (ΕD(Κ)). Επομένως, η λειτουργία τoύ να προξενούν (ως ΕD) ή να αναστέλλουν (ως ΕΔ ) την επιλογή τους ορίζεται από το συγκεκριμένο ΕD(Κ) . Στα ταυτόχρονα προγράμματα ενίσχυσης, τα δύο (ή παραπάνω) διακριτικά ερεθίσματα ΕD, κατά τη διαφορική παρουσία των οποίων καθεμία από τις δύο (ή παραπάνω) μορφές δράσης ενισχύεται, ονομάζονται επίσης ερεθίσματα-επιλογές [choice stimuli].
- Eσωτερίκευση ηθικών αρχών (internalization)
- Στην ψυχαναλυτική και στη γνωστική ψυχολογία, καθώς και στην κοινή γνώμη, η αναπαράσταση κανόνων της κοινωνίας (π.χ. από τους γονείς) στο νου , στην ψυχή ή στο πνεύμα του ανθρώπου, η οποία αναπαράσταση θεωρείται ότι προκαλεί την τήρηση κανόνων κατά την απουσία των γονέων (ή άλλων μελών της κοινωνίας) και των ίδιων των κανόνων. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για μια διεργασία κατά την οποία δημιουργείται μια συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας των διαστάσεων της συμπεριφοράς με αυτές των συμπεριφορών που συνιστώνται ή απαιτούνται από έναν ηθικό κανόνα, όπου οι μορφές δράσεων οι οποίες αρχικά εκδηλώνονται με αυτό τ ο ν τρόπο ενισχύονται θετικά ή αρνητικά όπως περιγράφεται στον κανόνα, ώστε να διαμορφώνονται περαιτέρω και να διατηρούνται από τις άμεσες επιδράσεις τους στο περιβάλλον κατά την απουσία του κανόνα και των κοινωνικών πηγών του . Επομένως, η τήρηση του κανόνα περιττεύει και βαθμιαία θα εξαφανιστεί. Ενώ δηλαδή η συμπεριφορά ξεκινά ως παράδειγμα της γενικευμένης τήρησης κανόνων, καταλήγει σε παράδειγμα της χωρίς κανόνες διαμορφωμένης συμπεριφοράς.
- Eσωτερική ενίσχυση (intrinsic reinforcement)
- Εξηγητική έννοια της γνωστικής ψυχολογίας για το γεγονός ότι η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής δράσης μπορεί να είναι μεγάλη, παρότι σπάνια επιφέρει αμοιβή, έπαινο ή κάποια άλλη λεγόμενη εξωτερική ενίσχυση [extrinsic reinforcement], θεωρητικά επειδή παράγει νοητικά, πνευματικά ή ψυχικά γεγονότα τα οποία, μολονότι δεν έχουν φυσικές διαστάσεις, διαθέτουν ενισχυτική δύναμη παρόμοια με εκείνη των υλικών «εξωτερικών ενισχυτών». Από τ η ν άποψη του συμπεριφορισμού, το φαινόμενο αυτό εξηγείται με αναφορά στα φυσικά, εξαρτημένα ενισχυτικά ερεθίσματα τα οποία παράγονται άμεσα και αυτόματα κατά την εκδήλωση δράσεων (με αναφορά δηλαδή στους αυτόματους ενισχυτές), που απέκτησαν ενισχυτική δύναμη ως διαφορικά πλαίσια ενίσχυσης (ED) άλλων δράσεων.
- Iδιωτικά παρατηρήσιμη συμπεριφορά (private (ή covert) behavior)
- Συμπεριφοράη πρόκλησηή η εκδήλωση της οποίας μπορεί να παρατηρηθεί μόνο από το ίδιο το άτομο που συμπεριφέρεται (π.χ. σκέψη, φαντασία). Με βάση την υπόθεση της ομοιομορφίας, οκαθορισμός της ιδιωτικάπαρατηρήσιμης συμπεριφοράς ερμηνεύεται με τις αρχές καθορισμού που προέκυψαν από την πειραματική ανάλυσητης δημόσιαπαρατηρήσιμης συμπεριφοράς.
- Kαθοριστική μεταβλητή ή καθοριστικός παράγοντας (controlling variable ή causal factor)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε τάξη φυσικών γεγονότω ν που η μεταβλητότητα στο επίπεδο της έχει μια αιτιώδη σχέση με τη μεταβλητότητα στο επίπεδο της συμπεριφοράς.
- Kαθυστέρηση στην τιμωρία (delay of punishment)
- Ο χρόνος που μεσολαβεί μεταξύ μιας δράσης και της τιμωρητικής συνέπειάς της είτε στην παραγωγή ενός Ε Ε- (καθυστέρηση στη θετική τιμωρία) είτε στον τερματισμό ενός ΕΕ+ (καθυστέρηση στην αρνητική τιμωρία). Όσο παρατείνεται η καθυστέρηση της τιμωρίας, τόσο πιθανότερο είναι τα αυτόματα ερεθίσματα ά λ λ ω ν (εκτός της τιμωρημένης μορφής) δράσεων να αποκτήσουν εξαρτημένα αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα από την —κατά σύμπτωση— συσχέτισή τους με την εμφάνιση τ ο υ ΕΕ- ή την εξαφάνιση του ΕΕ+, περιορίζοντας τη δυνατότητα να μειώσει η διαδικασία αυτή την πιθανότητα εκδήλωσης της τιμωρημένης μορφής δράσης.
- Kανονική συσχέτιση ερεθισμάτων (standard conditioning (respondent))
- Συσχέτιση ουδέτερου και προκλητικού ερεθίσματος στην οποία η έναρξη του ΕΟ συμβαίνει λίγο πριν από την έναρξη του Επ . Είναι η πιο αξιόπιστη σχέση για τη δημιουργία εξαρτημένων αντανακλαστικών που δημιουργεί τα πιο ισχυρά αντανακλαστικά.
- Kαρτεσιανός δυϊσμός (Cartesian dualism)
- Άποψη του Descartes (με ευρύτατο κύρος και σήμερα) για την ύπαρξη δύο ειδών συμπεριφοράς, που αμφότερα προκαλούνται από γεγονότα τα οποία προηγούνται άμεσα της κάθε μονάδας συμπεριφοράς και την καθορίζουν. Τα δύο είδη είναι η ακούσια συμπεριφορά (προκαλούμενη από φυσικά γεγονότα) και η εκούσιασυμπεριφορά(προκαλούμενηαπό τηνψυχή, τη βούληση ή άλλα μεταφυσικά γεγονότα).
- Kαταναλωτική δράση (consummatory response)
- Σε οποιαδήποτε συντελεστική αλυσίδα, η μορφή δράσης που προξενείται από την παρουσίαση του ενισχυτικού ερεθίσματος το οποίο θεωρείται τελικό (ως ΕD) και επιφέρει άμεση επαφή μαζί του. Ο όρος μάς υπενθυμίζει ότι ακόμα και η πιο απλή συνάρτηση ενίσχυσης ρυθμίζει τη δημιουργία μιας συντελεστικής αλυσίδας. Για παράδειγμα, ενώ λέγεται για συντομία ότι τα ραμφίσματα του πλήκτρου από ένα περιστέρι ενισχύονται με τροφή, για την ακρίβεια, τα ραμφίσματα επιφέρουν το εξαρτημένα ενισχυτικό θέαμα της τροφής που απέκτησε ενισχυτική δύναμη ως διακριτικό ερέθισμα ED για την καταναλωτική δράση της κατάποσής της.
- Kατώφλι έντασης ερεθισμού (intensity threshold)
- Η ελάχιστη ένταση ενός προκλητικού ερεθίσματος προκειμένου να προκαλέσει μια αντίδραση, ή ενός διακριτικούερεθίσματος προκειμένου να προξενήσει (ως ΕΠ) ή να αναστείλει (ως ΕΔ) την εκδήλωση δράσεων.
- Kοινωνικά διασυνδεδεμένες συντελεστικές αλυσίδες (socially interlocking operant chains)
- Σύνθετο κοινωνικόφαινόμενο στο οποίο τα οπτικά, ακουστικά και άλλα ερεθίσματα από μια δράση ενός ατόμου προξενούν την εκδήλωση μιας δράσης του άλλου , με τα ερεθίσματα από αυτή τη δεύτερη δράση να ενισχύουν την πρώτη δράση και να παρέχουν στο πρώτο άτομο και άλλο διακριτικό ερέθισμα. Οιεπιμέρους συντελεστικές αλυσίδες μπορεί να χαρακτηριστούν ή να μη χαρακτηριστούν από λειτουργική ένωση, δηλαδή, τα εκάστοτε διακριτικάερεθίσματα ΕD των αλυσίδων μπορούν να προξενούν την εκδήλωση μίας μόνο μορφής δράσης (επειδή μόνο αυτή η συγκεκριμένη μορφή έχει ενισχυθεί σε παρόμοια με το ΕD πλαίσια), ή να προξενούν την εκδήλωση πολλαπλών μορφών (επειδή πολλές μορφές δράσης έχουν ενισχυθεί σε παρόμοια με το ΕD πλαίσια).
- Kοινωνικές συντελεστικές διακρίσεις (operant social discriminations)
- Συντελεστικές διακρίσεις ερεθισμάτων στιςοποίες τα διακριτικά ερεθίσματα ΕD και ΕΔκαθώς και οι θετικά ή αρνητικάενισχυτικές συνέπειεςδράσεων προέρχονται από τη συμπεριφορά ενός άλλου ατόμου (ή περισσότερων ατόμων).
- Kριτήριο ενίσχυσης (reinforcement criterion)
- Ο συνδυασμός χαρακτηριστικών της συμπεριφοράς και του περιβάλλοντος που επιτυγχάνουν την παραγωγή ενός θετικά ενισχυτικού ερεθίσματος (ΕΕ+) ή τον τερματισμό ενός αρνητικά ενισχυτικού ερεθίσματος (Ε Ε-) . Το κριτήριο ενίσχυσης μπορεί να ρυθμιστεί συνειδητά ή απαρατήρητα από ένα άτομο ή άμεσα από τα άψυχα στοιχεία του περιβάλλοντος.
- Kρυφή συμπεριφορά (covert behavior ή coverant)
- βλ. ιδιωτικά παρατηρήσιμη συμπεριφορά.
- Kύματα του αμετάβλητου χρονικού διαστήματος (ή κύματα ΑΧΔ) (fixed-interval scallop (ή FI scallop))
- Υπόδειγμα συμπεριφοράς που παρατηρείται συχνά στα προγράμματα αμετάβλητου χρονικού διαστήματος (ΑΧΔ), στο οποίο η συσσωρευτική αναφορά δράσεων μοιάζει με κύματα, με το κάθε κύμα να αποτελείται απόμια παύση κατόπιν ενίσχυσης που ακολουθείται από την προοδευτικά αυξανόμενη συσσώρευση δράσεων.
- Mάθηση (learning ή conditioning)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε εμφάνισηκαινούργιων συμπεριφορών λόγω αλλαγών στη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος,είτε από τη συσχέτισηουδέτερων καιπροκλητικών ερεθισμάτων [respondent conditioning] είτε από μια αλλαγή στις ενισχυτικές συνέπειες δράσεων [operantconditioning] (οαγγλικός όρος conditioning τονίζει τογεγονός ότ ιη παρατηρούμενη αλλαγή στη συμπεριφορά εξαρτάται από τις συνθήκες, δηλαδή conditions, του ατόμου).
- Mακροσυμπεριφορισμός (molar behaviorism)
- Άποψη που διατυπώθηκε απόορισμένους συμπεριφοριστές (με ιδρυτή το μαθητή του Skinner, R. J. Herrnstein), οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής συντελεστικήςσυμπεριφοράς καθορίζεται από τη συχνότητα ενίσχυσης της σε σχέση με τη συχνότητα ενίσχυσης άλλων μορφών δράσης, ανεξάρτητα από το εάν οι ενισχυτικέςσυνέπειες δράσεων ακολουθούν αμέσως τις εκδηλώσεις τους ή όχι. Με άλλα λόγια, θεωρήθηκε ότι η μακροπρόθεσμη κατανομή δράσεων καθορίζεται από τη μακροπρόθεσμη κατανομή ενισχυτών, και όχι από τημακροπρόθεσμη συσσώρευση τωνεπιδράσεων των συνεπειών ατομικών δράσεων (τη λεγόμενη molecular perspective ή μικρο- συμπεριφορισμός) (πρβλ. μεμικροσυμπεριφορισμό). Ο όρος molar behaviorism αποτελούσε και το όνομα της προσέγγισης του γνωστικού ψυχολόγου E. C. Tolman, o οποίος, σε πλήρη αντίθεσημε τους σημερινούς οπαδούς του μακροσυμπεριφορισμού, απέδωσε τη συμπεριφορά στην υποθετικά ανεξάρτητη δραστηριότητα του νου.
- Mαύρο κουτί (black box)
- Υποτιμητικόςχαρακτηρισμός γνωστικών ψυχολόγων για τη συμπεριφοριστική άποψητηςφύσης τουανθρώπου.Ο συμπεριφορισμός κατηγορείται ότι ενδιαφέρεται μόνο για τα εξωτερικά ερεθίσματα (inputs) και τιςδημόσια παρατηρήσιμες συμπεριφορές(outputs), όχι όμως για την ιδιωτικά παρατηρήσιμη αντίληψη,σκέψη ήγια άλλες συμπεριφορές που εκδηλώνονται μεταξύ ερεθισμάτων και κινήσεων. Πρόκειται για μια συνήθη παρερμηνεία του θεμελιώδους ουμπεριφοριομού, που ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τηνπροέλευση και τη λειτουργία τηςιδιωτικά παρατηρήσιμης συμπεριφοράς - απλώς , δεν τη θεωρεί εξήγηση της δημόσιας παρατηρήσιμης συμπεριφοράς,αλλά μέρος ενός σύνθετου φαινόμενου συμπεριφοράς,του οποίου η εξήγησηβρίσκεται στηνπεριγραφή της μακροπρόθεσμης αλληλεπίδρασης του οργανισμού με τα γεγονότα του φυσικού κόσμου.
- Mέγεθος ερεθίσματος (stimulus magnitude)
- Εναλλακτικός όρος για την ένταση ερεθίοματος.
- Tακτή λεκτική διάκριση (tact)
- Λεκτική συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων όπου το διακριτικό ερέθισμα ΕD είναι ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή γεγονός ή μια συγκεκριμένη ιδιότητα ενός αντικειμένου ή γεγονότος. Ενισχύεται αυτόματα από τη συμβατική αντιστοιχία μεταξύ αντικειμένου και περιγραφής (π.χ. οι δηλώσεις «Βρέχει» ή «Λείπει»).
- Xρονολογική σχέση μεταξύ ΕΕΠ και ΕΑΠ (CS-UCS relation)
- Γενικός όρος για διάφορα είδη χρονολογικής τάξης αναφορικά με την παρουσία και την απουσία εξαρτημένα προκλητικών και ανεξάρτητα προκλητικών ερεθισμάτων. Θεωρείται βασικός καθοριστικός παράγοντας στη δημιουργία, τη διατήρηση και την αναστολή της δημιουργίας εξαρτημένων αντανακλαστικών.
- «έκρηξη» δράσεων λόγω εξάλειψης της ενίσχυσης (extinction "burst")
- Η απότομη και προσωρινή αύξηση στη συχνότητα και στη μεταβλητότητα της μορφής δράσεων, που παρατηρείται συχνά όταν οι δράσεις αυτές παύουν να παράγουν θετικά ενισχυτικά ερεθίσματα ή να τερματίζουν αρνητικά ενισχυτικά ερεθίσματα (βλ.επαγωγή δράσεων).
- «Κόπωση» αναλογίας (εκδηλωμένων : ενισχυμένων δράσεων) (ratio "strain")
- Διεργασία της συντελεστικής συμπεριφοράς,αναφέρεται στην εξαφάνιση (ή σχεδόν εξαφάνιση) των εκδηλώσεων της ενισχυμένης μορφής δράσης η οποίαπαρατηρείται συχνά σε προγράμματα αναλογίας όταν η αναλογία δράσεων-ενισχύσεωνείναιμεγάλη(βλ.πρόγραμμααναλογίας).
- Άγραφος (ή κενός) πίνακας (tabula rasa)
- Χαρακτηρισμός του εμπειριστή φιλοσόφου John Locke, ο οποίος υποστήριξε ότι η μοναδική πηγή καθορισμού της συμπεριφοράς του ατόμου είναι η προσωπική του εμπειρία, άποψη που κατά λάθος αποδίδεται και στο συμπεριφορισμό. Στο συμπεριφορισμό, η συμπεριφορά θεωρείται το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης του σώματος του ατόμου με τα γεγονότατης ζωής του (και, ειδικά για τη συντελεστική του συμπεριφορά, από τις συναρτήσεις της ενίσχυσης), αλλά το σώμα προφανώς εξαρτάται και από γεγονότα που συνέβησαν στις ζωές των προγόνων του (οι συναρτήσεις επιβίωσης, δηλαδή ηφυσική επιλογή φαινοτύπων). Ο συμπεριφορισμός είναι πλήρως συνεπής με την εξελικτική βιολογία, καθώς, σύμφωνα με αυτήν, αναγνωρίζει ότι όλα τα χαρακτηριστικά ενός ατόμου (συμπεριλαμβανομένης της συμπεριφοράς του) αναπτύσσονται μέσα από τη μακροπρόθεσμη αλληλεπίδραση της εκάστοτε σωματικής κατάστασης και των γεγονότων της ζωής του, και επομένως η απόρριψη των τελευταίων ως πιθανής πηγής μεταβλητότητας οποιουδήποτε βιολογικού φαινομένου (όπως συμβαίνει με την έννοια του ενστίκτου) δεν είναι πραγματιστικά ωφέλιμη. Για την πλήρη πρόβλεψη και τον έλεγχο της συμπεριφοράς, πρέπει να γνωρίζουμε ποια χαρακτηριστικά του σώματος (συμπεριλαμβανόμενου του DNA του) αλληλεπιδρούν με ποια χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος και σε ποιες φάσεις της ανάπτυξης. Δεν είναι ωφέλιμη η απόρριψη κανενός στοιχείου από αυτά (βλ. φυλογενετική συνάρτηση).
- Άρνηση (denial)
- Όρος της ψυχανάλυσης. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για τον τρόπο τερματισμού των προειδοποιητικών σημάτων ( E EE-) που παράγονται από την αρχική εκδήλωση μιας τιμωρημένης μορφής δράσης μέσα από τη λεκτική δήλωση ότι οι συνέπειες αυτής της δράσης δεν είναι ενισχυτικές ή/και ότι η εκδήλωσή της δεν συνέβη. Eάν η άρνηση είναι ασυμβίβαστη με τη συνέχεια της εκδήλωσης της τιμωρημένης δράσης, τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωσή της θα αποκτήσουν θετικά ενισχυτική δύναμη ως σήματα ασφάλειας (E EE+).
- Ακούσια συμπεριφορά (involuntary behavior)
- Σύμφωνα τόσο με τον Descartes όσο και με την άποψη της κοινής γνώμης σήμερα, η τάξη συμπεριφορών που προφανώς προκαλούνται από ερεθίσματα. Στην ταξινόμηση της ανάλυσης της συμπεριφοράς αντιστοιχεί με την προκαλούμενη συμπεριφορά (πρβλ. με την εκούσια συμπεριφορά).
- Ανάστροφη συσχέτιση ερεθισμάτων (backward (respondent) conditioning)
- Συσχέτιση ουδέτερου και προκλητικού ερεθίσματος στην οποία η έναρξη του E0 συμβαίνει μετά από την έναρξη του E". Μπορεί να δημιουργεί αδύναμα εξαρτημένα αντανακλαστικά, αλλά συνήθως δεν έχει καμία επίδραση στη συμπεριφορά.
- Αναβίωση δράσεων στην εξάλειψη ενίσχυσης (operant resurgence)
- Φαινόμενο της συντελεστικής συμπεριφοράς, η εκ νέου εμφάνιση, κατά την εξάλειψη της ενίσχυσης μιας πρόσφατα θετικάή αρνητικά ενισχυμένης μορφής δράσης, άλλων μορφών δράσης οι οποίες ενισχύονταν κάποτε στο παρελθόν και στη συνέχεια εξαφανίστηκαν λόγω εξάλειψης της ενίσχυσης (πρβλ. με την αυθόρμητη ανάκτηση της ίδιας μορφής δράσης μετάαπό την εξάλειψη της ενίσχυσής της με την εκ νέου εμφάνιση του περιβάλλοντος στο οποίο αυτή κάποτε ενισχυόταν).
- Αναδυόμενη συντελεστική διάκριση (emergent operant discrimination ή emergent relation)
- Γενικός όρος για συντελεστικές διακρίσεις ερεθισμάτων υπό τους όρους ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος ( E D(K) ), όπου η διάκριση δεν διαμορφώθηκε άμεσα αλλά εμφανίστηκε μέσα από μια αλλαγή στις θέσεις των ερεθισμάτων από προϋπάρχουσες διακρίσεις υπό όρους, είτε από την αλλαγή των θέσεων του E D(K ) και του ED της ίδιας διάκρισης (η σχέση ταύτισης ερεθισμάτων και η σχέση συμμετρίας ερεθισμάτων) είτε από έναν καινούργιο συνδυασμό E D(K) και ED από δύο διακρίσεις υπό όρους οι οποίες είχαν κοινά ερεθίσματα η σχέση μεταβατικότητας ερεθισμάτων.
- Αναλογία μεγεθών ερεθίσματος-αντίδρασης (ratio of stimulus and response magnitude)
- Αρχή καθορισμού της προκαλούμενης συμπεριφοράς. Εντός ορίων, το μέγεθος της αντίδρασης ενός αντανακλαστικού απότελεί συνάρτηση του μεγέθους ή της έντασης του προκλητικού ερεθίσματος.
- Αναπληρωματικό καθοδηγητικά διακριτικό ερέθισμα (supplemental contingency-specifying stimulus)
- Ερέθισμα που μοιάζει, έχει κοινά στοιχεία ή αντιστοιχί συμβατικά με ένα καθοδηγητικά διακριτικό ερέθισμα (ΕD(K)) το οποίο παράγεται και διατηρείται κατά την καθυστέρηση μεταξύ της παρουσίασης του E D(K) και των ερεθισμάτων-επιλογών, οπότε ορίζει τη λειτουργία των τελευταίων ως ED και ως EΔ. Όπως όλα τα διακριτικά ερεθίσματα ED, έτσι και το αναπληρωματικό ED(K) λειτουργεί επίσης ως εξαρτημένος ενισχυτής (EEE )για τις δράσεις που το παράγουν, στη συγκεκριμένη περίπτωση επειδή οι επιλογές ερεθισμάτων-επιλογών ενισχύονται πιο συχνά κατά την παρουσία ενός ερεθίσματος το οποίο δείχνει πότε αυτά είναι πλαίσια ενίσχυσης (ED) και πότε είναι πλαίσια εξάλειψης της ενίσχυσης (Έ Δ ) της δράσης της επιλογής τους.
- Αναστολή δημιουργίας εξαρτημένων αντανακλαστικών (respondent inhibition)
- Επίδραση των μεμονομένων παρουσιάσεων του Ε0 κατά την απουσία του E" ή του E" κατά την απουσία του E0, δηλαδή η μετέπειτα καθυστέρηση στην απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού από τη συσχέτιση του E0 και του E". Ή εάν συνεχίζονται οι μεμονωμένες παρουσιάσεις του E0 ή/και του E", ο απο- κλεισμός της δημιουργίας του εξαρτημένου αντανακλαστικού ή ο περιορισμός της ισχύος του, ανάλογα με τις σχετικές πιθανότητες παρουσίασης του E" κατά την παρουσία του E0 και του E0 κατά την παρουσία του
- Αναστολή εκδήλωσης δράσεων (operant inhibition ή effect of SΔ)
- Η επίδραση ενός διακριτικού ερεθίσματος EΔ, δηλαδή η μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης μορφών δράσης που δεν ενισχύονταν διαφορικά κατά την παρουσία τ ο υ (πρβλ. με το προξενεί την εκδήλωση δράσεων και την αναστολή της δημιουργίας αντανακλαστικών).
- Ανατροφοδότηση (feedback)
- Όρος της κυβερνητικής (της επιστήμης των ηλεκτρονικών συστημάτων ελέγχου). Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ως γενικός όρος για οποιαδήποτε ερεθίσματα παρέχονται ως άμεσες συνέπειες συμπεριφορών που συνήθως οδηγούν σε κάποιο τελικό,καθυστερημένο στόχο. Η ανατροφοδότηση δεν είναι συνώνυμη της ενίσχυσης. Eνώ αρκετές φορές οι άμεσες συνέπειες δράσεων είναι ενισχυτικές και προξενούν την εκδήλωση της επόμενης αποτελεσματικής δράσης, κάποιες άλλες δεν είναι για παράδειγμα, ο οδηγός μπορεί συστηματικά να αγνοεί την «ανατροφοδότηση» από το άλλο άτομο που τον καθοδηγεί στο παρκάρισμα. Τότε τα ερεθίσματα που προσφέρονται από τον άλλο, ενώ είναι συνέπειες δράσεων που παρέχουν πληροφορίες (και επομένως αποτελούν «ανατροφοδότηση»), δεν είναι EEE/ED. Συνεπώς, ενώ τα γεγονότα που περιγράφονται ως «ανατροφοδότηση» συνήθως λειτουργούν ως EEE / ED, ο όρος «ανατροφοδότηση» δεν είναι συνώνυμος με τον όρο «ενισχυτικό ερέθισμα», το οποίο περιγράφει μόνο αυτές τις συνέπειες των δράσεων που αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσής τους. Σε αντίθεση με αυτήν της ανατροφοδότησης, η έννοια της ενίσχυσης ορίζεται από τη λειτουργία συνεπειών δράσεων στη συμπεριφορά του ατόμου.
- Ανεξάρτητη ενίσχυση (unconditional reinforcement)
- Διεργασία της αύξησης της πιθανότητας εμφάνισης δράσεων από την παροχή ενός ανεξάρτητα θετικού ενισχυτή (EAE +) ή από τον τερματισμό ενός ανεξάρτητα αρνητικού ενισχυτή (EAE) ως επακόλουθα δράσεων. Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή της διαδικασίας ρύθμισης των ανεξάρτητα (θετικά ή αρνητικά) ενισχυτικών συνεπειών των δράσεων.
- Ανεξάρτητη μεταβλητή (independent variable)
- Σε οποιοδήποτε ψυχολογικό πείραμα, μια πιθανή αιτία του επιπέδου της συμπεριφοράς του υποκειμένου που χειρίζεται ο πειραματιστής, η οποία αντιπροσωπεύει ένα συγκεκριμένο ή γενικό χαρακτηριστικό των εμπειριών οργανισμών στη ζωή εκτός του πειράματος.
- Ανεξάρτητο αντανακλαστικό (unconditional reflex)
- Αντανακλαστικό του οποίου η ύπαρξη και η ισχύς δεν εξαρτώνται από τη συσχέτιση ενός ουδέτερου ερεθίσματος Ε0 με ένα ήδη προκλητικό ερέθισμα ( EAπ ή EEπ). Δεν είναι ανεξάρτητο από την εμπειρία γενικώς (π.χ. με τη συνεχή επανάληψη της πρόκλησης μιας ανεξάρτητης αντίδρασης, μειώνεται η ισχύς του αντανακλαστικού), είναι συγκεκριμένα ανεξάρτητο από τη συσχέτιση ερεθισμάτων.
- Ανεξάρτητος ενισχυτής (primary (ή unconditional) reinforcer)
- βλ. ανεξάρτητα ενισχυτικό ερέθισμα (ΕΑΕ).
- Ανερέθιστη περίοδος (refractory phase)
- Η σύντομη περίοδος μετά από την πρόκληση κάποιας αντίδρασης, κατά τη διάρκεια της οποίας περαιτέρω ερεθισμός δεν προκαλεί αντίδραση.
- Αντανακλαστικό (reflex)
- Σχέση συμπεριφοράς περιβάλλοντος στην οποία μια μονάδα προκαλούμενης συμπεριφοράς (η αντίδραση) ακολουθεί ένα ερέθισμα και εξαναγκάζεται ή προκαλείται από αυτό. Γενικός όρος που περιλαμβάνει και ανεξάρτητα και εξαρτημένα αντανακλαστικά.
- Αντι-εξαναγκαστικός έλεγχος (counter-coercive control)
- Φαινόμενο στο οποίο η παροχή ενός αρνητικού ενισχυτή ή η αφαίρεση ενός θετικού ενισχυτή ως συνέπεια της μη επιθυμητής δράσης ενός άλλου προξενεί, αντί για την εκδήλωση μιας επιθυμητής μορφής, την τιμωρία αυτής της προσπάθειας εξαναγκαστικού ελέγχου. Αυτή η αύξηση στην πιθανότητα εκδήλωσης επιθετικών συμπεριφορών είναι ένα από τα πολλά μειονεκτήματα του κοινωνικού εξαναγκαστικού ελέγχου της συμπεριφοράς. Εάν στη συνέχεια η αντι-εξαναγκαστική δράση τιμωρηθεί από τον άλλο,το φαινόμενο ονομάζεται πάλη για την εξουσία.
- Αντίδραση (response (ή respondent behavior))
- Μονάδα της προκαλούμενης συμπεριφοράς. Γενικός όρος που περιλαμβάνει και ανεξάρτητες και εξαρτημένες αντιδράσεις. (πρβλ με δράση).
- Αντίσταση αλλαγών συνθηκών (resistance to change ή behavioral momentum)
- Eναλλακτική μέτρηση της πιθανότητας εκδήλωσης δράσεων, η ταχύτητα με την οποία η συχνότητα εκδήλωσης δράσεων μειώνεται με οποιαδήποτε αλλαγή συνθηκών, για παράδειγμα με την εξάλειψη της ενίσχυσης, με διαδικασίες που μειώνουν την ενισχυτική δύναμη των συνεπειών τους (εκμηδενιστικές παρωθητικές διαδικασίες), με την πρόσθεση ερεθισμάτων που διασπούν την προσοχή του υποκειμένου κ.ά. H ταχύτητα με την οποία η συχνότητα εκδήλωσης δράσεων μειώνεται με αυτές και άλλες αλλαγές των συνθηκών έχει βρεθεί ότι καθορίζεται, κατά παρόμοιο τρόπο, από τη συχνότητα ενίσχυσης δράσεων πριν από την αλλαγή συνθηκών, ανεξάρτητα από αρχικές διαφορές στη συχνότητα εκδήλωσης δράσεων καθαυτήν. Ως μέτρηση της πιθανότητας εκδήλωσης δράσεων,η απλή συχνότητά τους έχει το μειονέκτημα ότι μπορεί να ελεγχθεί από τη διαφορική ενίσχυση (π.χ. στα προγράμματα διαφορικής ενίσχυσης συγκεκριμένων συχνοτήτων). Eπειδή η αντίσταση αλλαγών συνθηκών (behavioral momentum, δηλαδή «κεκτημένη» συχνότητα εκδήλωσης δράσεων ή «φόρα» δράσεων) είναι ανεξάρτητη από τις αρχικές διαφορές στην απλή συχνότητα εκδήλωσης δράσεων, μπορεί να παρέχει μια πιο συνεπή ένδειξη της επίδρασης της ενίσχυσης, δηλαδή του καθορισμού της πιθανότητας εκδήλωσης δράσεων (πρβλ. με συχνότητα εμφάνισης ή εκδήλωσης δράσεων).
- Αντίσταση στην εξάλειψη της ενίσχυσης (resistance to extinction)
- Η ταχύτητα με την οποία η συχνότητα εκδήλωσης δράσεων μειώνεται με την εξάλειψη της ενίσχυσής τους. Γενικώς, ανεξάρτητα από διαφορές στη συχνότητα εκδήλωσης δράσεων που διατηρούνται από διάφορα προγράμματα ενίσχυσης πριν από την εξάλειψη της ενίσχυσης, όσο πιο συχνά (ή με μικρότερη αναλογία δράσεων-ενισχύσεων) ενισχύονται οι δράσεις, τόσο πιο αργά μειώνεται η συχνότητα εκδήλωσής τους με την εξάλειψη της ενίσχυσής τους (βλ.αντίσταση αλλαγών συνθηκών και πρβλ.με συχνότητα εμφάνισης ή εκδήλωσης δράσεων).
- Αντιθετικός σχηματισμός (reaction formation)
- Όρος της ψυχανάλυσης. Από τη σκοπιά του συμπεριφορισμού θεωρείται τρόπος τερματισμού των προειδοποιητικών σημάτων που παράγονται από την αρχική εκδήλωση μιας τιμωρημένης μορφής δράσης μέσα από την εκδήλωση δράσεων που φανερώνουν αντίθεση με αυτές. Οι δράσεις αυτές διατηρούν κάποια επαφή με τα ενισχυτικά ερεθίσματα των τιμωρημένων μορφών, αλλά εφόσον δεν τιμωρούνται, τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωσή τους θα αποκτησουν θετικά ενισχυτική δύναμη ως σήματα ασφάλειας.
- Αντιληπτική αντίθεση (perceptual contrast)
- Φαινόμενο της συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων στην οποία η διάκριση των διαστάσεων ενός ερεθίσματος (π.χ.μέγεθος, φωτεινότητα) εξαρτάται από τις αντίστοιχες διαστάσεις του πλαισίου στο οποίο βρίσκεται. Ένα παρόμοιο φαινόμενο συμβαίνει με τις διαστάσεις των ερεθισμάτων των σύνθετων προγραμμάτων ενίσχυσης (βλ. επίδραση της αντίθεσης προγραμμάτων).
- Αντιμεταβίβαση (countertransference)
- Όρος της ψυχανάλυσης για τη θεωρητική επίδραση του ασυνείδητου νου του θεραπευτή στα συναισθήματά του προς το θεραπευόμενο. Από την άποψη του συμπεριφορισμού,πρόκειται για φαινόμενο στο οποίο ο θεραπευόμενος προκαλεί συναισθηματικές αντιδράσεις στο θεραπευτή, σε γενίκευσητων εξαρτημένων αντανακλαστικών από σημαντικά πρόσωπα (ως EΕπ) της ζωής του θεραπευτή.
- Αντιπροσωπευτική δράση (representative (operant) response)
- Μια μορφή δράσης η οποία διευκολύνει τη διερεύνηση λειτουργικών σχέσεων συντελεστικής συμπεριφοράς περιβάλλοντος επειδή:(α) καταγράφεται αυτόματα, (β) μπορεί να επαναλαμβάνεται συχνά, αυξάνοντας τη διακριτικότητα αλλαγών στη συχνότητα εμφάνισής της ανάλογα με αλλαγές στις περιβαλλοντικές συνθήκες, και (γ) έχει ελάχιστη πιθανότητα εκδήλωσης και ενίσχυσης εκτός από τιςμ πειραματικές συνθήκες, περιορίζοντας την επίδραση εξωγενών μεταβλητών στη συχνότητα εμφάνισής της. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το πάτημα του πλήκτρου (στα περιστέρια, στους ανθρώπους και σε άλλα είδη) και η πίεση του μοχλού (στους αρουραίους, στους ανθρώπους και σε άλλα είδη).
- Αντισταθμιστικές αντιδράσεις (compensatory responses)
- Αμυντικές αντιδράσεις σε τοξικές ουσίες οι οποίες περιορίζουν τη βλάβη που προκαλούν οι ουσίες. 0ι αντισταθμιστικές αντιδράσεις από τοξικές ουσίες, όπως είναι το αλκοόλ, η νικοτίνη και η ηρωίνη, περιορίζουν και τις ψυχοδραστικές επιδράσεις τους.
- Αξιοπιστία (reliability)
- Σε σχέση με τα αποτελέσματα ενός πειράματος, η πιθανότητα ότι θα παρατηρηθούν παρόμοια αποτελέσματα εάν επαναληφθεί η διαδικασία του.
- Απόκτηση εξαρτημένου αντανακλαστικού (respondent conditioning ή respondent acquisition)
- Η διεργασία κατά την οποία ένα ουδέτερο ερέθισμα (E0) αποκτά εξαρτημένα προκλητική δύναμη μέσα από τη συσχέτισή του με ένα ήδη προκλητικό ερέθισμα ( EAΠ ή EEΠ), όπου οι μεμονωμένες παρουσιάσεις του Ε0 και του ΕΠείναι περιορισμένες.
- Απόσβεση δράσεων (operant extinction)
- Η διεργασία μείωσης της πιθανότητας εκδήλωσης των μορφών δράσης μιας συντελεστικής τάξης λόγω της εξάλειψης των αρνητικά ή θετικά ενισχυτικών συνεπειών τους (στα αγγλικά ο όρος operant extinction χρησιμοποιείται επίσης ως ονομασία για τη διαδικασία εξάλειψης της ενίσχυσης).
- Απόσβεση εξαρτημένου αντανακλαστικού (respondent extinction)
- H διεργασία αποδυνάμωσης ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού, συγκεκριμένα λόγωτης διαδικασίας διαχωρισμού προκλητικών ερεθισμάτων (ή διαδικασία απόσβεσης αντανακλαστικών) (στα αγγλικά ο όρος respondent extinction χρησιμοποιείται επίσης ως ονομασία για τη διαδικασία διαχωρισμού προκλητικών ερεθισμάτων).
- Απόσυρση (withdrawal)
- Τρόπος τερματισμού ή περιορισμού ενός αρνητικού ενισχυτή ( E AE - ή EEE- ) μέσω της απομάκρυνσης από αυτόν.
- Αποδυνάμωση εξαρτημένου αντανακλαστικού (weakening of a conditional reflex)
- Γενικός όρος για μειώσεις της ισχύος ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού, δηλαδή για αυξήσεις στη λανθάνουσα περίοδο EEn ->-AE και για μειώσεις στο μέγεθος της εξαρτημένης αντίδρασης από οποιαδήποτε διεργασία (π.χ.από τη διαδικασία διαχωρισμού προκλητικών ερεθισμάτων, την πρόσθεση μεμονωμένων παρουσιάσεων του ΕΕΠ ή του ΕΑΠ,μια αλλαγή στη χρονική σχέση μεταξύ E Eπ και E Aπ κ.ά.) (πρβλ.με απόσβεση εξαρτημένου αντανακλαστικού).
- Αποεξοικείωση (dishabituation)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο, μετά από την εξοικείωση μιας αντίδρασης και την ακόλουθη έλλειψη της παρουσίασης του (μέχρι πρόσφατα) προκλητικού ερεθίσματος, η προκλητική δύναμή του επιστρέφει (πρβλ. με ευαισθητοποίηση).
- Αποτρεπτικό (ή ενοχλητικό) ερέθισμα (aversive stimulus)
- Συνώνυμο για το EE- ,δηλαδή οποιοδήποτε ερέθισμα το οποίο λειτουργεί ως αρνητικός ενισχυτής( EE-) για τη συμπεριφορά ενός συγκεκριμένου ατόμου σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
- Αποφυγή (avoidance ( ή escape from conditional aversive stimulus))
- Η ακύρωση ενός ενδεχόμενου ανεξάρτητα ή εξαρτημένα αρνητικού ενισχυτή μέσω της φυγής ενός εξαρτημένα αρνητικού ενισχυτή που τον προαναγγέλλει, δηλαδή μέσω του τερματισμού ενός προειδοποιητικού ερεθίσματος.
- Απτική επαφή ως ενισχυτής (haptic reinforcer)
- 0ποιοδήποτε ερέθισμα της αφής του οποίου η παραγωγή (ή ο τερματισμός) αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης της μορφής δράσης που το παρήγαγε (ή που το τερμάτισε αντιστοίχως).
- Απώθηση (repression)
- Όρος της ψυχανάλυσης.Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για τη διακοπή της αυτοπαρατήρησης της συμπεριφοράς ως τρόπος τερματισμού των προειδοποιητικών σημάτων (EEE-) που παράγονται από την αρχική εκδήλωση μιας τιμωρημένης μορφής δράσης.
- Αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα ή αρνητικός ενισχυτής (negatively reinforcing stimulus ή negative reinforcer (SR))
- Eρέθισμα του οποίου ο τερματισμός (ή ο περιορισμός) αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης της μορφής δράσης που η εκδήλωσή της προηγήθηκε του τερματισμού (ή περιορισμού).
- Αρνητική ενίσχυση (negative reinforcement)
- Διεργασία της συντελεστικής συμπεριφοράς στην οποία η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής δράσης αυξάνεται λόγω των επακόλουθων των εκδηλώσεών της, όπου τα επακόλουθα αποτελούνται από τον τερματισμό προϋπαρχόντων ερεθισμάτων (EE- ) και συμβαίνουν είτε ως «πραγματικές» συνέπειες είτε ως κατά σύμπτωση επακόλουθα των εκδηλώσεων δράσης (δηλαδή Ε Ε- : Δ -—-ΕΕ-).Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή της διαδικασίας ρύθμισης των αρνητικά ενισχυτικών συνεπειών δράσεων.
- Αρχή της σχετικότητας ενισχυτών (αρχή του Premack) (principle of reinforcer relativity ή Premack principle)
- Μια και οι δράσεις ενισχύονται από τα ερεθίσματα που παράγονται αυτόματα κατά την εκδήλωσή τους, η ευκαιρία παραγωγής των αυτόματων ενισχυτών μιας συχνά εκδηλωμένης μορφής δράσης μπορεί να ενισχύει (ως Ε ΕΕ και Ε0 για την παραγωγή αυτόματων ενισχυτών) την εκδήλωση άλλων μορφών δράσης οι οποίες έχουν μικρότερες πιθανότητες εκδήλωσης.
- Αρχικός κρίκος (initial link)
- Το αρχικό πρόγραμμα ενίσχυσης (με το διακριτικό ερέθισμα το οποίο το συνοδεύει) σε ένα σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης με μορφή αλυσίδας.
- Ασυμβίβαστες συμπεριφορές (incompatible behaviors)
- Δύο ή περισσότερες συντελεστικές ή προκαλούμενες συμπεριφορές οι οποίες δεν μπορούν να λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα, ώστε μια αύξηση στη συχνότητα εκδήλωσης (δράσης) ή στη συχνότητα πρόκλησης (αντίδρασης) της μιας συμπεριφοράς αναγκαστικά να μειώνει τη συχνότητα εκδήλωσης ή πρόκλησης της άλλης. Γενικώς, δύο συμπεριφορές του ίδιου είδους θα είναι περισσότερο ασυμβίβαστες από ό,τι δύο συμπεριφορές διαφορετικών ειδών,δηλαδή οι δράσεις και οι αντιδράσεις είναι λιγότερο ασυμβίβαστες μεταξύ τους από ό,τι είναι οι δράσεις μεταξύ τους ή οι αντιδράσεις μεταξύ τους.
- Ασυνεχής (ή μερική) ενίσχυση (intermittent (ή partial) reinforcement)
- Γενικός όρος για οποιοδήποτε πρόγραμμα ενίσχυσης στο οποίο μερικές εκδηλώσεις της μορφής δράσης μιας συντελεστικής τάξης ενισχύονται, ενώ άλλες εκδηλώσεις δράσεων δεν ενισχύονται (παρότι η μορφή τους ικανοποιεί το κριτήριο ενίσχυσης).
- Αυθόρμητη ανάκτηση δράσεων (spontaneous recovery of operant behavior)
- Φαινόμενο της συντελεστικής συμπεριφοράς.Σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον η πιθανότητα εκδήλωσης μιας πρόσφατα ενισχυμένης μορφής δράσης μηδενίζεται λόγω εξάλειψης της ενίσχυσης. Eάν το άτομο παραμείνει σε αυτό το περιβάλλον, η πιθανότητα εκδήλωσης αυτής της δράσης μάλλον θα είναι μηδενική ή πολύ μικρή, αλλά εάν απομακρυνθεί από αυτό το περιβάλλον για κάποιο χρονικό διάστημα, με την επιστροφή του εκεί μπορεί να υπάρξει μια προσωρινή αύξηση στην πιθανότητα εκδήλωσης της ίδιας μορφής δράσης, παρά την πρόσφατη εξάλειψη της ενίσχυσής της (πρβλ. με αναβίωση δράσεων, στην οποία η εξάλειψη της ενίσχυσης μιας μορφής αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης κάποιας άλλης μορφής η οποία ενισχυόταν στο παρελθόν).
- Αυθόρμητη ανάκτηση εξαρτημένου αντανακλαστικού (spontaneous recovery of respondent behavior)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο κάποιο ΕΕΠ έχει γίνει ξανά ουδέτερο λόγω διαχωρισμού του από το ΕΑΠ, αλλά στη συνέχεια δεν παρουσιάζεται καθόλου για κάποιο χρονικό διάστημα, και όταν τελικά επανεμφανιστεί, προκαλεί ξανά την πρώην ΑΕ του, παρά την προηγούμενη απόσβεση του.
- Αυτόματος ενισχυτής ή αυτόματο εξαρτημένο ερέθισμα (Αutomatic reinforcer)
- Οι σωματοαισθητικές και άλλες συνέπειες δράσεων που λειτουργούν ως ενισχυτικά ερεθίσματα, οι οποίες παράγονται άμεσα ή αυτόματα κατά την εκδήλωση των ίδιων δράσεων. Μπορεί να είναι είτε ανεξάρτητα είτε εξαρτημένα ενισχυτικές,και είτε θετικά είτε αρνητικά ενισχυτικές.
- Αυτογνωσία (self knowledge ή self awareness)
- Σύμφωνα με πολλούς κλινικούς ψυχολόγους αλλά και την κοινή γνώμη, πρόκειται για έναν υποθετικά καθοριστικό παράγοντα της συμπεριφοράς. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για τη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων που προκύπτουν από τη συμπεριφορά του παρατηρητή τους, καθώς και της λειτουργικής ή αιτιώδους σχέσης αυτών των συμπεριφορών με τα γεγονότα της ζωής του.
- Αυτοκλιτική διάκριση (autoclitic)
- Λεκτική διάκριση όπου το ED είναι κάποια ιδιότητα άλλης λεκτικής συμπεριφοράς του ατόμουή οι συνθήκες που την καθορίζουν. Για παράδειγμα, η λεκτική δράση «Δεν είμαι σίγουρος αλλά...» είναι μια διάκριση της αδύναμης ισχύος της λεκτικής συμπεριφοράς του ατόμου που κάνει τη δήλωση.
- Αυτοπαρεμβατική συμπεριφορά (mediating behavior)
- Γενικός όρος για δράσεις οι οποίες επιφέρουν διακριτικά ερεθίσματα που προξενούν (ως ED ) ή που αναστέλλουν (ως ΕΔ) την επακόλουθη συμπεριφορά του ίδιου ατόμου. Οι προδρομικές δράσεις, οι δράσεις που παράγουν αναπληρωματικά καθοδηγητικά διακριτικά ερεθίσματα, η διατύπωση κανόνων και οι δράσεις μιας συντελεστικής αλυσίδας αποτελούν όλες παραδείγματα της αυτοπαρεμβατικής συμπεριφοράς.
- Αυτοτραυματική συμπεριφορά (self-injurious behavior)
- Οποιαδήποτε συντελεστική συμπεριφορά που πληγώνει τους ιστούς του ίδιου του δράστη της.
- Βαθμιαία εμφάνιση (ΕD και ΕΔ) (fading in (SD and SΔ)ή transfer of stimulus control].)
- Στην εκπαίδευση στη συντελεστική διάκριση «χωρίς λάθη», η προοδευτική επέκταση ή ενδυνάμωση των διαστάσεων των καινούργιων διακριτικών ερεθισμάτων ED και EΔ τα οποία παρουσιάζονται σε συνδυασμό με τις διαστάσεις των υπαρχόντων διακριτικών ερεθισμάτων, ώστε η πιθανότητα εκδήλωσης δράσεων να ελέγχεται από τις πρώτες.
- Βαθμιαία εξαφάνιση (ΕD και ΕΔ) (fading out (SD and SΔ))
- Στην εκπαίδευση στη συντελεστική διάκριση «χωρίς λάθη», η προοδευτική εξαφάνιση των διαστάσεων των υπαρχόντων διακριτικών ερεθισμάτων ED και EΔ τα οποία παρουσιάστηκαν σε συνδυασμό με τις διαστάσεις των καινούργιων διακριτικών ερεθισμάτων, ώστε η πιθανότητα εκδήλωσης δράσεων να ελέγχεται από τις τελευταίες.
- Βασική επίδοση ή βασικό επίπεδο (baseline performance ή baseline level ή baseline rate)
- Η σχετικά σταθερή συχνότητα εμφάνισης δράσεων πριν από κάποια περιβαλλοντική παρέμβαση, η επίδοση κριτηρίου για την αξιολόγηση της επίδρασης της ανεξάρτητης μεταβλητής.
- Βασική φάση (φάση A) (baseline phase (phase A))
- Στην εκτεταμένη ατομική ανάλυση της συμπεριφοράς, η πειραματική συνθήκη (πριν από τη βασική φάση Β) στην οποία απλώς μετράται το επίπεδο της εξαρτημένης μεταβλητής. Η βασική φάση συνεχίζεται μέχρι η συχνότητα εμφάνισης δράσεων να είναι σχετικά σταθερή (η βασική επίδοση) ώστε να παρέχει μια βάση σύγκρισης για την επίδραση της ανεξάρτητης μεταβλητής.
- Γενίκευση εξαρτημένου αντανακλαστικού (respondent generalization)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο ένα ερέθισμα,που διαφέρει σε κάποια διάσταση από ένα εξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα ( EEΠ ) ,επίσης προκαλεί την εξαρτημένη του αντίδραση. Όσο περισσότερο μοιάζει ή έχει κοινά στοιχεία με το αρχικό EEΠ, τόσο μεγαλύτερη προκλητική δύναμη θα διαθέτει.
- Γενικευμένη αντίθεση προτύπου (generalized opposition)
- Ενδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο στο οποίο οι δράσεις ενισχύονται εξαρτημένα από την αντίθεση που παράγουν μεταξύ των διαστάσεων των ερεθισμάτων ενός προτύπου συμπεριφοράς και της αντίθεσής του, όπου η σχέση των ερεθισμάτων αλλάζει συνεχώς ως αποτέλεσμα των δράσεων και προξενεί αντίστοιχα λεπτές αλλαγές στη μορφή της επόμενης δράσης, ώστε να διατηρείται η ενισχυτική μη αντιστοίχηση ερεθισμάτων προτύπου-αντίθεσης, παρότι το συγκεκριμένο πρότυπο συμπεριφοράς δεν υπήρξε ποτέ αντικείμενο αντίθεσης για τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου ατόμου. Εμφανίζεται συχνά σε καταστάσεις στις οποίες τιμωρείται η συμπεριφορά ενός άλλου ατόμου.
- Γενικευμένη αντιγραφή ή ζωγραφική (generalized copying or drawing)
- Ενδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο στο οποίο οι δράσεις ενισχύονται εξαρτημένα από την αντιστοιχία που παράγουν μεταξύ των διαστάσεων μιας αντιγραφής και ενός πρωτότυπου σχεδίου ή αντικειμένου,όπου η σχέση των ερεθισμάτων αλλάζει συνεχώς ως αποτέλεσμα των δράσεων και προξενεί αντίστοιχα λεπτές αλλαγές στη μορφή της επόμενης δράσης, ώστε η ενισχυτική αντιστοιχία αντιγράφου-προτύπου να διατηρείται, παρότι το συγκεκριμένο άτομο δεν έχει ποτέ αντιγράψει το εν λόγω σχέδιο ή αντικείμενο.
- Γενικευμένη αντιστοίχηση επιλογής-δείγματος (generalized identity matching)
- Φαινόμενο στο οποίο οι επιδράσεις της διαφορικής ενίσχυσης της επιλογής ερεθισμάτων, οι διαστάσεις των οποίων αντιστοιχούν σε δείγματα ( E D(K) ) , γενικεύονται και σε συνθήκες με καινοφανή ερεθίσματα-επιλογές, οι διαστάσεις των οποίων επίσης αντιστοιχούν (ED) και δεν αντιστοιχούν (ΕΔ) σε αυτές των δειγμάτων.
- Γενικευμένη διάκριση σχέσεων (generalized relational responding)
- Φαινόμενο στο οποίο η διαφορική ενίσχυση και εξάλειψη της ενίσχυσης μιας μορφής δράσης ανάλογα με το επίπεδο μιας σχετικής διάστασης πολλών ερεθισμάτων (π.χ. «πίσω από», «πιο έντονο» , «κομ- ψότερο» κ.λπ.) καθορίζει και την πιθανότητα εκδήλωσης αυτής της μορφής κατά την παρουσία άλλων ερεθισμάτων ανάλογα με το επίπεδο της ίδιας διάστασης που εμφανίζεται σε αυτά.
- Γενικευμένη μη αντιστοίχηση επιλογής-δείγματος (generalized identity mismatching)
- Φαινόμενο στο οποίο οι επιδράσεις της διαφορικής ενίσχυσης της επιλογής ερεθισμάτων, οι διαστάσεις των οποίων διαφέρουν από αυτά των δειγμάτων ( ED(K) ) , γενικεύονται και σε συνθήκες με καινοφανή ερεθίσματα-επιλογές, οι διαστάσεις των οποίων επίσης διαφέρουν (ED) και δεν διαφέρουν (ΕΔ) από αυτές των δειγμάτων.
- Γενικευμένη μίμηση προτύπου (generalized imitation)
- Ενδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο στο οποίο οι δράσεις ενισχύονται εξαρτημένα από την αντιστοιχία που παράγουν μεταξύ των διαστάσεων των ερεθισμάτων της μίμησης και ενός προτύπου συμπεριφοράς, όπου η σχέση των ερεθισμάτων αλλάζει συνεχώς ως αποτέλεσμα των δράσεων και προξενεί αντίστοιχα λεπτές αλλαγές στη μορφή της επόμενης δράσης, ώστε να διατηρείται η ενισχυτική αντιστοιχία ερεθισμάτων μίμησης-προτύπου, παρότι το συγκεκριμένο πρότυπο συμπεριφοράς δεν υπήρξε ποτέ αντικείμενο μίμησης για τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου ατόμου.
- Γενικευμένη συμβατική αντιστοίχηση (generalized arbitrary matching)
- Φαινόμενο στο οποίο οι επιδράσεις της διαφορικής ενίσχυσης της επιλογής ερεθισμάτων, οι διαστάσεις των οποίων αντιστοιχούν συμβατικά (δηλαδή αυθαίρετα ή κατά παράδοση) σε αυτές των δειγμάτων ( E D(K)), γενικεύονται και σε συνθήκες με καινοφανή ερεθίοματα-επιλογές, οι διαστάσεις των οποίων επίσης αντιστοιχούν συμβατικά (ED) και δεν αντιστοιχούν συμβατικά (ΕΔ ) σε αυτές των δειγμάτων.
- Γενικευμένη συμβατική-σχετική αντιστοίχηση (generalized arbitrary relational matching)
- Φαινόμενο στο οποίο οι επιδράσεις της διαφορικής ενίοχυοης της επιλογής ερεθισμάτων, οι σχετικές διαστάσεις των οποίων αντιστοιχούν συμβατικά (δηλαδή αυθαίρετα ή κατά παράδοση) σε αυτές των δειγμάτων (E D(K)) , γενικεύονται και σε συνθήκες με καινοφανή ερεθίοματα επιλογές, οι σχετικές διαστάσεις των οποίων επίσης αντιστοιχούν συμβατικά σε αυτές των δειγμάτων
- Γενικευμένη συμμόρφωση (generalized conformity)
- Ενδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο στο οποίο αρνητικοί ενισχυτές ( EE- ) τερματίζονται από την εκδήλωση δράσεων των οποίων οι διαστάσεις αντιστοιχούν σε αυτές της συμπεριφοράς του ανθρώπου που έθεσε τα EE-, παρότι το συγκεκριμένο πρότυπο συμπεριφοράς (και πηγή EE-) δεν υπήρξε ποτέ αντικείμενο μίμησης για τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου ατόμου.
- Γενικευμένη συντελεστική διάκριση ή γενικευμένο διακριτικό ρεπερτόριο (generalized operant discrimination ή generalized discriminative repertoire)
- Φαινόμενο στο οποίο κάποια ερεθίσματα, οι διαστάσεις των οποίων διαφέρουν από αυτές των διακριτικών ερεθισμάτων που προξενούν (ως ED) και αναστέλλουν (ως EΔ) την εκδήλωση μιας μορφής δράσης, επίσης προξενούν και αναστέλλουν (αντίστοιχα) την εκδήλωσή της,ανάλογα με το βαθμό ομοιότητάς τους με αυτά.
- Γενικευμένη συντελεστική διάκριση υπό όρους (generalized conditional discrimination)
- Φαινόμενο στο οποίο ένα καθοδηγητικά διακριτικό ερέθισμα (ED(K)) ορίζει, ανάλογα με την παρουσία και την απουσία του, τη λειτουργία ενός δεύτερου ερεθίσματος ως ED και ως ΕΔ, παρότι οι διαστάσεις αυτών των ερεθισμάτων διαφέρουν από εκείνες των διακριτικών ερεθισμάτων με τα οποία διαμορφώθηκε αρχικά η συντελεστική διάκριση υπό όρους. Η γενίκευση της συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων υπό όρους εξαρτάται από το βαθμό ομοιότητας (ή κοινών στοιχείων) των αρχικών και των καινούργιων πρότερων (της συμπεριφοράς) ερεθισμάτων.
- Γενικευμένη τήρηση (λεκτικών) κανόνων (generalized (verbal) rule following)
- Ενδελεχές διακριτικό ρεπερτόριο στο οποίο οι δράσεις ενισχύονται εξαρτημένα από τη συμβατική αντιστοιχία που παράγουν μεταξύ των διαστάσεών τους με αυτές των δράσεων που περιγράφονται σε ένα λεκτικό κανόνα, όπου η σχέση των ερεθισμάτων αλλάζει συνεχώς ως αποτέλεσμα των δράσεων και προξενεί αντίστοιχα λεπτές αλλαγές στη μορφή της επόμενης δράσης, ώστε να διατηρείται η ενισχυτική συμβατική αντιστοιχία συμπεριφοράς-κανόνα, παρότι ο συγκεκριμένος κανόνας δεν υπήρξε ποτέ αντικείμενο τήρησης για τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου ατόμου.
- Γνωστική αιτιολόγηση (mentalism ή mentalistic account)
- Οποιαδήποτε απόδοση αιτιών της συμπεριφοράς στην υποθετικά ανεξάρτητη συντελεστική δραστηριότητα του νου.
- Γνωστική προδιάθεση (mental set)
- Εξηγητική έννοια της γνωστικής ψυχολογίας για υποθετικά, μη φυσικά «σχήματα του νου», τα οποία θεωρείται ότι επηρεάζουν τις δράσεις βιολογικών όντων κατά τη λύση προβλημάτων. Από τη σκοπιά του συμπεριφορισμού, πρόκειται για μια ονομασία της διεργασίας στην οποία η ενίσχυση μορφών προδρομικών δράσεων σε ένα πλαίσιο στο οποίο προάγουν τη λύση ενός προβλήματος αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης παρόμοιων μορφών σε παρόμοια με αυτό πλαίσια, στα οποία όμως τα ερεθίσματα που παράγουν οι συγκεκριμένες δράσεις δεν προάγουν τη λύση του προβλήματος, δεν προξενούν δηλαδή την εκδήλωση της δράσης που λύνει το πρόβλημα, ούτε αναστέλλουν την εκδήλωση μη αποτελεσματικών μορφών. Επομένως, η γενίκευση των επιδράσεων της διαφορικής ενίσχυσης των προδρομικών δράσεων σε ένα πλαίσιο επιβραδύνει τη λύση παρόμοιων προβλημάτων, τα οποία ωστόσο δεν λύνονται με τον ίδιο τρόπο. Με λίγα λόγια, πρόκειται για μια «αποτυχημένη» γενικευμένη συντελεστική διάκριση.
- Γνωστικός «συμπεριφορισμός» (cognitive behaviorism)
- Πρόκειται για αντιφατικό όρο που βασίζεται στη θεωρητική άποψη ότι οι κοινωνικές και άλλες συμπεριφορές ενός ανθρώπου καθορίζονται από τον τρόπο σκέψης του. Πηγές προέλευσης αυτής της άποψης είναι η κοινή γνώμη και η κλινική εμπειρία, όχι όμως η πειραματική ανάλυση της συμπεριφοράς. Η συγκεκριμένη θέση δεν έχει καμιά σχέση με το θεμελιώδη συμπεριφορισμό, βασικό γνώρισμα του οποίου είναι η απόρριψη της κοινής τάσης αποδοχής μιας συμπεριφοράς (π.χ. μιας πράξης) σε μια άλλη συμπεριφορά (π.χ. μιας σκέψης που είχε προηγηθεί). Βέβαια, ο θεμελιώδης συμπεριφορισμός παρέχει μια επιστημονική ερμηνεία της αποτελεσματικότητας της λεγόμενης «γνωστικο- συμπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας» (όπως παρέχει και για κάθε αποτελεσματική θεραπευτική προσέγγιση), αλλά αυτή η πειραματικής προέλευσης ερμηνεία είναι εντελώς αντίθετη με εκείνη του γνωστικού «συμπεριφορισμού».
- Δεσπόζουσα μορφή δράσης (prepotent response)
- Η μορφή δράσης με τη μεγαλύτερη πιθανότητα εκδήλωσης κάτω από τις τρέχουσες συνθήκες.
- Δημιουργία συντελεστικής αλυσίδας (chaining ή response chaining)
- Γενικός όρος για κάθε διαδικασία που δημιουργεί μια συντελεστική αλυσίδα.
- Δημιουργία συντελεστικής αλυσίδας από την αρχική συνάρτηση της (ή «προς τα εμπρός») (forward chaining)
- Με εξαίρεση την περίπτωση κατά την οποία τα ερεθίσματα που παράγει η κάθε δράση μιας επιθυμητής αλυσίδας ήδη λειτουργούν ενισχυτικά, η διαδικασία δημιουργίας μιας συντελεστικής αλυσίδας από την αρχική συνάρτησή της απαιτεί να αξιοποιηθεί προσωρινά το τελευταίο ενισχυτικό ερέθισμα (ΕΕ ) της αλυσίδας για να θεμελιωθεί η ενισχυτική δύναμη των συνεπειών δράσης των άλλων κρίκων. Η διαδικασία ξεκινά με τον πρώτο κρίκο της αλυσίδας, και θεμελιώνεται η ενισχυτική αποτελεσματικότητα των αυτόματων συνεπειών της κάθε επιμέρους δράσης της αλυσίδας: αρχικά και προσωρινά ως διαφορικό πλαίσιο ενίσχυσης (ED) της δράσης της κατανάλωσης του ΕΕ από τον τελικό κρίκο της επιθυμητής αλυσίδας, και στη συνέχεια ως ED για τη διαφορική ενίσχυση της δράσης του επόμενου κρίκου. Η δράση αυτή ενισχύεται προσωρινά πάλι με το ίδιο τελικό ΕΕ. Η διαδικασία συνεχίζεται κατά τον ίδιο τρόπο μέχρι τη θεμελίωση της λειτουργίας του ΕΕΕ/ΕD του τελικού κρίκου της αλυσίδας.
- Δημιουργία συντελεστικής αλυσίδας από την τελευταία συνάρτησή της (ή «προς τα πίσω») (backward chaining)
- Ξεκινά με τη θεμελίωση της ενισχυτικής αποτελεσματικότητας του διακριτικού ερεθίσματος ED του τελευταίου κρίκου της επιθυμητής αλυσίδας, μέσα από τη διαφορική ενίσχυση της τελευταίας δράσης κατά την παρουσία του τελευταίου ED με τον τελικό ενισχυτή (EE) της επιθυμητής αλυσίδας. Στη συνέχεια το ED του τελευταίου κρίκου παρέχεται ως ΕΕΕ της δράσης του προτελευταίου κρίκου, διαφορικά κατά την παρουσία του διακριτικού ερεθίσματος ΕD, θεμελιώνοντας την ενισχυτική δύναμη του, ώστε αυτό να μπορέσει να ενισχύσει την εκδήλωση της δράσης του προ-τελευταίου κρίκου, διαφορικά κατά την παρουσία του ΕD του, και ούτω καθεξής, μέχρι τη θεμελίωση της λειτουργίας του ΕD του αρχικού (πρώτου) κρίκου της ολακληρωμένης αλυσίδας.
- Δημόσια παρατηρήσιμη συμπεριφορά (publicly- observable behavior)
- Οποιαδήποτε συμπεριφορά της οποίας η πρόκληση ή η εκδήλωση μπορεί να παρατηρηθεί από δύο παρατηρητές. Οι αρχές καθορισμού της συμπεριφοράς προκύπτουν από την πειραματική ανάλυση δημόσια παρατηρήσιμων συμπεριφορών και στη συνέχεια προσφέρουν τη βάση για επιστημονικές ερμηνείες του καθορισμού των ιδιωτικά παρατηρήσιμων συμπεριφορών.
- Διάκριση κειμένου (textual behavior)
- Λεκτική συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων όπου το ED έχει τη μορφή κειμένου. Η λεκτική συμπεριφορά ενισχύεται αυτόματα από τη συμβατική αντιστοιχία της με τα τυπωμένα ερεθίσματα (π.χ. το τυπωμένο ερέθισμα «αμήν» προξενεί την εκδήλωση της αντίστοιχης λεκτικής δράσης αμήν).
- Διαδικασία (operation ή procedure)
- Στην ψυχολογία, ονομασία για οποιαδήποτε συγκεκριμένη, συστηματική ρύθμιση της σχέσης συμπεριφοράς-περιβάλλοντος ενός οργανισμού (στο πλαίσιο ενός πειράματος ή στη φύση, ρυθμισμένη σκόπιμα ή όχι, ρυθμισμένη από άνθρωπο ή όχι). Η έννοια αυτή ωστόσο δεν εμπεριέχει τα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς που καθορίζονται από αυτή τη ρύθμιση (πρβλ. με διεργασία). Μια πειραματική διαδικασία [experimental procedure] σχεδιάζεται για να αντιπροσωπεύει συγκεκριμένες διαδικασίες στη φύση κατά τρόπο που να μπορεί να απομονώνει τις επιδράσεις τους στη συμπεριφορά από αυτές των εξωγενών μεταβλητών.
- Διαδικασία αλλαγής συνεπειών (consequent manipulation ή consequent operation)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε διαδικασία στην οποία αλλάζουν οι συνέπειες των δράσεων (π.χ. τιμωρία, εξάλειψη της ενίσχυσης), ανεξάρτητα από την επίδραση ή μη επίδραση της στη συμπεριφορά του ατόμου.
- Διαδικασία αντιστοίχησης του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα (identity matching-to-sample procedure)
- Διαδικασία για τη δημιουργία μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος, στην οποία διάφορα ερεθίσματα εμφανίζονται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος (ΕD(Κ)), όπου σε κάθε δοκιμή ενισχύεται η επιλογή του ανάλογου ερεθίσματος επιλογής που είναι παρόμοιο με το εκάστοτε ερέθισμα-δείγμα, ενώ δεν ενισχύεται οποιαδήποτε άλλη επιλογή ερεθίσματος επιλογής που δεν ταιρίαζει με το ΕD(Κ).
- Διαδικασία αντιστοίχησης του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα με καθυστέρηση (delayed identity matching-to-sample procedure)
- Διαδικασία για τη δημιουργία μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της αντιστοιχίας επιλογής δείγματος, στην οποία διάφορα ερεθίσματα εμφανίζονται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος (E D(K)) με κάποια εκτεταμένη χρονική καθυστέρηση να μεσολαβεί μεταξύ της παρουσίασης του E D(K) και αυτής των ερεθισμάτων-επιλογών.Σε κάθε δοκιμή ενισχύεται η επιλογή του ανάλογου ερεθίσματος-επιλογής που είναι παρόμοιο με το E D(K) το οποίο παρουσιάστηκε αμέσως πριν από την καθυστέρηση, ενώ δεν ενισχύεται οποιαδήποτε άλλη επιλογή ερεθίσματος-επιλογής που δεν ταιριάζει με το E D(K).
- Διαδικασία διαχωρισμού προκλητικών ερεθισμάτων (ή διαδικασία απόσβεσης αντανακλαστικών) (unpairing)
- Μετά από την απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού, η παρουσίαση του EEΠ και του EAΠ σε ξεχωριστές χρονικές στιγμές (ή μετά από την απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού της δεύτερης ή των ανώτερων τάξεων, η παρουσίαση των δύο EEΠ σε ξεχωριστές χρονικές στιγμές). Η διαδικασία αυτή μειώνει την ισχύ του αντανακλαστικού, φαινόμενο γνωστό ως απόσβεση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού.
- Διαδικασία ελεύθερης εκδήλωσης δράσεων (free operant procedure)
- Πειραματική διαδικασία στην οποία επιτρέπεται (ή απαιτείται) η επαναληπτική εκδήλωση δράσεων μιας συντελεστικής τάξης (π.χ. σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μερικής ενίσχυσης) (πρβλ. με διαδικασία ξεχωριστών δοκιμών).
- Διαδικασία μη αντιστοίχησης του ερεθίσματος- επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα (identity missmatching-to-sample procedure)
- Διαδικασία για τη δημιουργία μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της μη αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος, στην οποία διάφορα ερεθίσματα εμφανίζονται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος ( E D(K)), όπου σε κάθε δοκιμή ενισχύεται η επιλογή του ερεθίσματος επιλογής που διαφέρει από το εκάστοτε ερέθισμα-δείγμα, ενώ δεν ενισχύεται οποιαδήποτε άλλη επιλογή ερεθίσματος-επιλογής που μοιάζει ή έχει κοινά στοιχεία με το E D(K) .
- Διαδικασία ξεχωριστών δοκιμών (discrete trials procedure ή discrete operant procedure)
- Πειραματική διαδικασία στην οποία η πειραματική συνεδρία χωρίζεται σε διακριτές, συγκεκριμένες περιόδους που ονομάζονται δοκιμές [trials], στις οποίες η εκδήλωση μιας μορφής δράσης μπορεί να επιφέρει ενισχυτικά γεγονότα. Η περίοδος αυτή συνοδεύεται συνήθως από την παρουσίαση ενός διακριτικού ερεθίσματος, ενώ οι δοκιμές τερματίζονται με την εκδήλωση μιας μόνο δράσης η οποία μπορεί να ενισχυθεί (εάν η δράση κρίνεται «σωστή») ή να μην ενισχυθεί (εάν η δράση κρίνεται «λανθασμένη»). Οι δοκιμές διαχωρίζονται από διαστήματα τα οποία ονομάζονται περίοδοι μεταξύ δοκιμών [intertrial intervals], όπου λείπουν τα ερεθίσματα που συνοδεύουν τις δοκιμές.Παράδειγμα μιας διαδικασίας ξεχωριστών δοκιμών είναι η διαδικασία αντιστοίχησης του ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα-δείγμα (πρβλ.με διαδικασία ελεύθερης εκδήλωσης δράσεων).
- Διαδικασία συμβατικής αντιστοίχησης επιλογής-δείγματος (ή διαδικασία συμβατικής αντιστοίχησης) (arbitrary matching to sample procedure ή symbolic matching to sample procedure].)
- Διαδικασία για τη δημιουργία μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος, στην οποία διάφορα ερεθίσματα εμφανίζονται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος ( E D(K) ), όπου σε κάθε δοκιμή ενισχύεται η επιλογή του ερεθίσματος-επιλογής που αντιστοιχεί συμβατικά στο εκάστοτε ερέθισμα-δείγμα (δηλαδή η αντιστοιχία ερεθισμάτων ορίζεται αυθαίρετα ή σύμφωνα με μια παράδοση), ενώ δεν ενισχύεται οποιαδήποτε άλλη επιλογή ερεθίσματος-επιλογής που δεν αντιστοιχεί συμβατικά στο εκάστοτε E D(K).
- Διαδικασία συμβατικής αντιστοίχησης του σχετικού ερεθίσματος-επιλογής στο ερέθισμα- δείγμα (relational matching to arbitrary sample procedure)
- Διαδικασία για τη δημιουργία μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας μιας σχετικής ιδιότητας του ερεθίσματος-επιλογής με το ερέθισμα-δείγμα, στην οποία διάφορα ερεθίσματα εμφανίζονται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος ( E D(K)), όπου σε κάθε δοκιμή ενισχύεται η επιλογή του ερεθίσματος-επιλογής του οποίου οι σχετικές διαστάσεις (π.χ. «μικρότερο από», «δίπλα από» κ.λπ.) αντιστοιχούν συμβατικά στο εκάστοτε ED(K) (δηλαδή η αντιστοιχία της σχετικής διάστασης ερεθίσματος-επιλογής με το ED(K) ορίζεται αυθαίρετα ή σύμφωνα με μια παράδοση), ενώ δεν ενισχύεται οποιαδήποτε άλλη επιλογή ερεθίσματος-επιλογής του οποίου οι σχετικές διαστάσεις δεν αντιστοιχούν συμβατικά στο εκάστοτε E D(K).
- Διακριτικό ερέθισμα ED (discriminative stimulus SD)
- Πλαίσιο διαφορικής ενίσχυσης δράσεων, δηλαδή οποιοδήποτε ερέθισμα κατά την παρουσία του οποίου έχει ενισχυθεί θετικά ή αρνητικά μια συγκεκριμένη μορφή δράσης και κατά την απουσία του οποίου υπήρξε εξάλειψη της ενίσχυσης της ίδιας μορφής. Το ΕD προξενεί την εκδήλωση (αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης)των μορφών δράσης που έχουν ενισχυθεί στο παρελθόν διαφορικά κατά την παρουσία του. Η επίδραση αυτή γενικεύεται σε άλλα ερεθίσματα τα οποία μοιάζουν ή έχουν κοινά στοιχεία με το ED (πρβλ. με προκλητικό ερέθισμα ΕΠ).
- Διακριτικό ερέθισμα ΕΔ (discriminative stimulus SΔ)
- Πλαίσιο διαφορικής μη ενίσχυσης δράσεων, δηλαδή οποιοδήποτε ερέθισμα κατά την παρουσία του οποίου μια συγκεκριμένη μορφή δράσης δεν έχει ενισχυθεί, ενώ και κατά την απουσία του υπήρξε θετική ή αρνητική ενίσχυση της ίδιας μορφής.Το ΕΔ αναστέλλει την εκδήλωση (μειώνει την πιθανότητα εκδήλωσης) των μορφών δράσης που εμφανίστηκαν χωρίς ενίσχυση στο παρελθόν διαφορικά κατά την παρουσία του. Η επίδραση αυτή γενικεύεται σε άλλα ερεθίσματα τα οποία μοιάζουν ή έχουν κοινά στοιχεία με το ΕΔ.
- Διακριτικός έλεγχος της συμπεριφοράς (discriminative control of behavior ή stimulus control)
- Γενικός όρος για τις συντελεστικές διακρίσεις ερεθισμάτων και τις γενικεύσεις τους. Λέγεται πως η συμπεριφορά «ελέγχεται από διακριτικά ερεθίσματα» [is under discriminative control ή under stimulus control] όταν η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής δράσης είναι μεγαλύτερη κατά την παρουσία ενός ED από ό,τι κατά την παρουσία ενός όμοιου ΕΔ, λόγω θετικής ή αρνητικής ενίσχυσής της στο ED και εξάλειψης της ενίσχυσής της στο ΕΔ.
- Διακριτικότητα ερεθίσματος (salience (of a stimulus))
- Ο βαθμός στον οποίο ένα ερέθισμα μπορεί σε μια συγκεκριμένη περίοδο να αποκτήσει προκλητική ή διακριτική λειτουργία με την κατάλληλη ρύθμιση των συνθηκών. Εξαρτάται όχι μόνο από τις φυσικές διαστάσεις αυτού του ερεθίσματος, αλλά και από τις διαστάσεις άλλων ερεθισμάτων τα οποία παρουσιάζονται ταυτόχρονα με αυτό, καθώς και από τα γεγονότα που καθορίζουν τη λειτουργία των αισθητήριων οργάνων του συγκεκριμένου ατόμου και το προηγούμενο ατομικό του ιστορικό συσχέτισης προκλητικών ερεθισμάτων και διαφορικής ενίσχυσης δράσεων σε σχετικά πλαίσια. Συσχετίζεται αλλά δεν ταυτίζεται με την ένταση του ερεθίσματος- ενώ δηλαδή η αύξηση της έντασης ενός ερεθίσματος αυξάνει συχνά τη διακριτι- κότητά του, ένα πολύ έντονο ερέθισμα μπορεί να έχει χαμηλή διακριτικότητα εάν παρουσιαστεί σε ένα εξίσου έντονο φόντο.
- Διαμόρφωση δράσης (shaping ή response differentiation)
- Η σταδιακή διαφοροποίηση της μορφής δράσεων μέσα από τη διαφορική θετική ή αρνητική ενίσχυση ορισμένων μορφών, την κατά συνέπεια επαγωγή καινούργιων μορφών δράσης και τη διαφορική ενίσχυση μεταξύ αυτών των καινούργιων μορφών. Η διαμόρφωση δράσεων δεν είναι απλώς μια αποτελεσματική εκπαιδευτική ή κλινική τεχνική, αλλά μια διεργασία που συμβαίνει συνεχώς και συνήθως απαρατήρητα, από συνέπειες που προέρχονται από άλλους ανθρώπους αλλά και από άψυχα στοιχεία του περιβάλλοντος. Στην εκπαιδευτική ή κλινική εφαρμογή της, ο ειδικός επιλέγει μια επιδιωκόμενη μορφή δράσης που λείπει από το ρεπερτόριο του εκπαιδευόμενου ή του θεραπευόμενου και ενισχύει την εγγύτατη προσέγγιση της από το τρέχον ρεπερτόριο του ατόμου, ενώ δεν ενισχύει άλλες μορφές. Αυτή η διαδικασία επάγει καινούργιες μορφές δράσης. Από αυτές τις καινούργιες μορφές ενισχύονται εκείνες που αποτελούν ακόμα πιο εγγύτατες προσεγγίσεις της επιδιωκόμενης μορφής, ενώ δεν ενισχύονται άλλες μορφές (συμπεριλαμβανομένων πιο πρωτόγονων μορφών που ενισχύονταν προηγουμένως). Με τη σταδιακή αλλαγή του κριτηρίου ενίσχυσης ανάλογα με την επαγωγή και την ενδυνάμωση των καινούργιων εγγύτατων προσεγγίσεων, η επιδιωκόμενη μορφή τελικά εκδηλώνεται και ενισχύεται διαφορικά.
- Διασυνδεδεμένες συναρτήσεις τριών όρων (interlocking three-term contingencies)
- Σχέση συντελεστικής συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία ενώνονται δύο συναρτήσεις τριών όρων, όπου το ενισχυτικό ερέθισμα για μια δράση αποτελεί και το διακριτικό ερέθισμα ΕD για την επόμενη δράση.
- Διατήρηση αριθμού (conservation of number)
- Όρος της γνωστικής θεωρίας του Piaget. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, περιγράφει τη συντελεστική διάκριση του αριθμού των αντικειμένων παρά τη μεταβλητότητα σε διαστάσεις τους οι οποίες συσχετίζονται με τον αριθμό τους, όπως είναι η έκταση της περιοχής την οποία καλύπτουν. Σύμφωνα με τον Piaget, η διάκριση αυτή καθορίζεται από τη γνωστική ωρίμανση του ατόμου, ενώ σύμφωνα με το συμπεριφορισμό, καθορίζεται από τη διαφορική ενίσχυση δράσεων κατά την παρουσία ενός επιπέδου του αριθμού των αντικειμένων (ED, π.χ. το μεγαλύτερο αριθμό αντικειμένων) και την εξάλειψη της ενίσχυσης δράσεων κατά την παρουσία ενός άλλου επιπέδου αυτής της διάστασης (EΔ π.χ. το μικρότερο αριθμό αντικειμένων), όπου άλλες διαστάσεις των ερεθισμάτων-επιλογών (π.χ. η περιοχή που καλύπτουν τα αντικείμενα) μεταβάλλονται ανεξάρτητα από τη διαφορική ενίσχυση δράσεων (π.χ. τα ερεθίσματα κάποτε καλύπτουν μεγαλύτερες περιοχές και κάποτε μικρότερες), αλλά οι δράσεις πάντοτε ενισχύονται κατά την ένδειξη της συλλογής με το μεγαλύτερο αριθμό αντικειμένων (ED) και ποτέ κατά την ένδειξη της συλλογής με το μικρότερο αριθμό αντικειμένων (EΔ), ανεξάρτητα από την περιοχή που καλύπτουν οι δύο συλ λογές αντικειμένων (βλ.εκπαίδευση στη διάκριση σχέσεων με πολλαπλά παραδείγματα).
- Διατύπωση κανόνων (rule generation)
- Η παραγωγή καθοδηγητικά διακριτικών ερεθισμάτων ( E D(K) )με τη μορφή λεκτικών κανόνων που περιγράφουν τις συνθήκες στις οποίες ενισχύονται και δεν ενισχύονται ορισμένες μορφές δράσης. Η διατύπωση κανόνων ενισχύεται όταν η τήρησή τους οδηγεί στην πιο αποτελεσματική παραγωγή θετικών ενισχυτών καθώς και στην πιο αποτελεσματική αφαίρεση αρνητικών ενισχυτών.
- Διαφορική ενίσχυση και εξάλειψη της ενίσχυσης (ή απλώς διαφορική ενίσχυση) (differential reinforcement and extinction ή απλώς differential reinforcement)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε διαδικασία στην οποία υπάρχει θετική ή αρνητική ενίσχυση συγκεκριμένων μορφών δράσης και εξάλειψη της ενίσχυσης άλλων μορφών, ή υπάρχει αρνητική ή θετική ενίσχυση συγκεκριμένων μορφών δράσης σε ένα περιβαλλοντικό πλαίσιο (ΕD)και εξάλειψη της ενίσχυσης των ίδιων μορφών σε ένα άλλο περιβαλλοντικό πλαίσιο (ΕΔ) (ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να επισημάνει ότι η διαφοροποίηση της συμπεριφοράς βασίζεται όχι μόνο στην ενίσχυση αλλά και στην εξάλειψη της ενίσχυσης. Στη φύση η ενίσχυση είναι πάντοτε διαφορική, με την έννοια ότι οποιοδήποτε ενισχυτικό γεγονός επιτυγχάνεται μόνο από ορισμένες μορφές δράσης και όχι από άλλες).
- Διέγερση (arousal)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς (ΑΑ και ΑΕ), η πρόκληση της δραστηριότητας του αυτόνομου νευρικού συστήματος, είτε του συμπαθητικού είτε του παρασυμπαθητικού, ή η πρόκληση μιας σύνθετης αντίδρασης που περιέχει τέτοια δραστηριότητα, όπως είναι η σεξουαλική διέγερση, η ορεκτική διέγερση ή η αφύπνιση.
- Διεργασία συμπεριφοράς (process ή behavioral process)
- Στην ψυχολογία, όρος που υποδηλώνει το σύνολο οποιασδήποτε συγκεκριμένης, συστηματικής ρύθμισης της σχέσης συμπεριφοράς-περιβάλλοντος ενός οργανισμού (στο πλαίσιο πειράματος ή στη φύση, ρυθμισμένο σκόπιμα ή όχι, ρυθμισμένο από άνθρωπο ή όχι) μαζί με τα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς που καθορίζονται από αυτή τη ρύθμιση (πρβλ. με διαδικασία).
- Δράση (response (in operant behavior) ή operant)
- Μονάδα της συντελεστικής συμπεριφοράς, η εκδήλωση της οποίας δεν απαιτεί την παρουσίαση οποιουδήποτε πρότερου ερεθίσματος και μπορεί να αλλάζει (ή να μην αλλάζει) το περιβάλλον εντός ή εκτός του σώματος του ατόμου με τρόπους που αλλάζουν την επακόλουθη πιθανότητα εκδήλωσης παρόμοιων με αυτήν μονάδων συμπεριφοράς.Στα αγγλικά ο όρος response (δηλαδή «αντίδραση») χρησιμοποιείται για τη μονάδα και της συντελεστικής και της προκαλούμενης συμπεριφοράς. Όπως παρατήρησαν ο Skinner και αρκετοί άλλοι αναλυτές της συμπεριφοράς, αυτή η χρήση δημιουργεί σύγχυση επειδή η αγγλική λέξη response (όπως και η αντίστοιχη ελληνική «αντίδραση») δηλώνει ότι η μονάδα συμπεριφοράς προκαλείται από κάποιο προηγούμενο γεγονός (response, αντίδραση), ενώ αντίθετα, όπως προαναφέρθηκε, ένα χαρακτηριστικό της συντελεστικής συμπεριφοράς είναι το ότι μπορεί να εκδηλωθεί ανεξάρτητα από οποιοδήποτε πρότερο ερέθισμα. Η παραπλανητική αγγλική ορολογία βασίζεται στη μακρά ιστορία που έχει η ψυχολογία ερεθίοματος-αντίδραοης στην αγγλόφωνη κοινότητα ψυχολόγων προτού ο Skinner διακηρύξει την «ελευθερία» της συντελεστικής συμπεριφοράς από αμέσως προηγούμενα γεγονότα.Ο ίδιος ο Skinner μάλιστα απελπίστηκε προσπαθώντας να αποκαταστήσει τα πράγματα. Ευτυχώς, στην ελληνική γλώσσα η ανάλυση της συμπεριφοράς δεν επιβαρύνεται από αυτή την ιστορία, οπότε επιλέχθηκε ένας διαφορετικός όρος για τη μονάδα της μη προκαλούμενης συμπεριφοράς, ο οποίος δείχνει την πιο εύκαμπτη σχέση της συντελεστικής συμπεριφοράς με τα πρότερά της ερεθίσματα: η λέξη δράοη.
- Δυνατότητα γενίκευσης μεταξύ βιολογικών ειδών (generality across species ή interspecies generality)
- Όρος που δηλώνει το κατά πόσο η λειτουργική σχέση που παρατηρήθηκε στο συγκεκριμένο πλαίσιο ενός πειράματος ισχύει όταν το βιολογικό είδος των υποκειμένων είναι διαφορετικό (και επομένως όταν οι συγκεκριμένες διαστάσεις της συμπεριφοράς και του περιβάλλοντος είναι επίσης κάπως διαφορετικές).
- Δυνατότητα γενίκευσης μεταξύ υποκειμένων (generality across subjects ή intersubject generality)
- Όρος που δηλώνει το κατά πόσο η λειτουργική σχέση που παρατηρήθηκε στο συγκεκριμένο πλαίσιο ενός πειράματος ισχύει και για άλλα υποκείμενα του ίδιου βιολογικού είδους.
- Έλεγχος της συμπεριφοράς (control of behavior)
- Στην κοινή γνώμη, έχει την έννοια της χρήσης τιμωρίας και απειλών τιμωρίας για την άσκηση εξουσίας στη συμπεριφορά των άλλων. Στη συμπεριφοριστική προσέγγιση ο όρος έχει μια γενικότερη έννοια: σημαίνει οποιαδήποτε λειτουργική ή αιτιώδη σχέση μεταξύ συμπεριφοράς και άλλων υλικών γεγονότων, με την εμπλοκή είτε αρνητικά είτε θετικά ενισχυτικών ερεθισμάτων, τα οποία μπορεί να έχουν κοινωνική προέλευση αλλά μπορεί και όχι.
- Έμμεση-εσωτερική ενίσχυση (vicarious reinforcement)
- Εξηγητική έννοια της γνωστικής προσέγγισης του A. Bandura, σύμφωνα με την οποία τα επιτυχημένα πρότυπα γίνονται αντικείμενο μίμησης πιο συχνά από ότι τα αποτυχημένα πρότυπα.Ο μιμητής συμμετέχει νοερά ή συμβολικά στη συμπεριφορά του μοντέλου ,και αυτή η νοητική δραστηριότητα ενισχύεται έμμεσα ή συμβολικά (και έμφυτα) από τις συνέπειες της συμπεριφοράς του μοντέλου.Η προσέγγιση του συμπεριφορισμού επεξηγεί αυτό το φαινόμενο χωρίς αναφορά σε υποθετικούς μηχανισμούς του νου. Σύμφωνα με τη συμπεριφοριστική θεώρηση, η μίμηση προτύπου ενισχύεται συχνά όταν η συμπεριφορά του μοντέλου είναι αποτελεσματική, αλλά ενισχύεται σπάνια όταν η συμπεριφορά του μοντέλου αποτυχαίνει, οπότε τα επιτυχημένα μοντέλα προξενούν (ως πλαίσια ενίσχυσης ΕD) την εκδήλωση της μίμησης, ενώ τα αποτυχημένα μοντέλα (ως πλαίσια μη ενίσχυσης ΕΔ) την αναστέλλουν .
- Έννοια (concept ή conception)
- Στη γνωστική ψυχολογία και στην κοινή γνώμη, υποθετικά καθοριστικός παράγοντας της συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τη συμπεριφοριστική προσέγγιση, η γενίκευση της επίδρασης ενός διακριτικού ερεθίσματος ΕD σε καινούργια αλλά όμοια με το ΕD πλαίσια, στα οποία ενισχύονται επίσης οι εκδηλώσεις αυτής της μορφής δράσης, σε συνδυασμό με τη γενίκευση της επίδρασης του σχετικού διακριτικού ερεθίσματος ΕΔ σε καινούργια αλλά όμοια με το ΕΔ πλαίσια, στα οποία επίσης δεν ενισχύονται οι εκδηλώσεις αυτής της μορφής δράσης (με λίγα λόγια,μια «επιτυχημένη» γενικευμένη συντελεστική διάκριση).
- Ένταση δράσης (response intensity (in operant behavior))
- To επίπεδο ενέργειας μιας δράσης.Δεν προσφέρει κάποια ένδειξη της πιθανότητας εκδήλωσης δράσεων, επειδή μια δράση μικρής έντασης (π.χ. η παρακολούθηση της τηλεόρασης)μπορεί να εκδηλώνεται πολύ συχνά, ενώ μια δράση μεγάλης έντασης (π.χ. η γυμναστική) πολύ σπάνια. Μπορούμε όμως να μετρήσουμε τη συχνότητα εμφάνισης δράσεων με συγκεκριμένες εντάσεις ως μέτρηση της πιθανότητας εκδήλωσής τους.
- Ένταση ερεθίσματος (stimulus intensity)
- Ο βαθμός δύναμης ή ενέργειας ενός ερεθίσματος.
- Εγγύτατη προσέγγιση (closest approximation)
- Στην εκπαιδευτική ή κλινική εφαρμογή της διαμόρφωσης δράοεων, από τις μορφές δράσης που εκδηλώνονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο, αυτή που μοιάζει περισσότερο ή έχει τα περισσότερα κοινά στοιχεία με την επιδιωκόμενη μορφή και η οποία επομένως επιλέγεται για διαφορική ενίοχυση.
- Εθισμός (habituation οf a reinforcer)
- Στη συντελεστική συμπεριφορά, εκμηδενιστική παρωθητική διεργασία στην οποία ένα ενισχυτικό ερέθισμα παρουσιάζεται συνεχώς ή επαναλαμβάνεται συχνά, με συνέπεια να χάνει τη θετικά ή αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητά του. Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο του κορεσμού ερεθίσματος (ως διεργασία συμπεριφοράς).
- Είδος ενέργειας ερεθίσματος (modality (of a stimulus))
- Οι λειτουργικές φυσικές διαστάσεις ενός ερεθίσματος και, συγκεκριμένα, εάν είναι χημικό (οσμή, γεύση), πιεστικό (ήχος, αφή) ή ακτινοβολούμενο (φως, θερμότητα).
- Εκδήλωση (ή εμφάνιση) δράσης (operant emission)
- Μονάδα της συντελεστικής συμπεριφοράς.Ο όρος χρησιμοποιείται εναλλακτικά προς την απλή δράση και δηλώνει το συμβάν της ενέργειας ενός οργανισμού χωρίς αναφορά σε αμέσως προηγούμενα γεγονότα.
- Εκδηλώνεται (ή εμφανίζεται) (is emitted ή appears)
- Ρήμα για το συμβάν μιας μονάδας της συντελεστικής συμπεριφοράς το οποίο δηλώνει την ενέργεια ενός οργανισμού χωρίς αναφορά σε αμέσως προηγούμενα γεγονότα (βλ. δράση).
- Εκμηδενιστική διαδικασία (abolishing operation)
- Παρωθητική διαδικασία που μειώνει ή μηδενίζει προσωρινά τη θετικά ή αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα ενός ερεθίσματος ή γεγονότος.
- Εκούσια συμπεριφορά (voluntary behavior)
- Σύμφωνα τόσο με τον Descartes όσο και με την κοινή γνώμη σήμερα, η τάξη συμπεριφορών που δεν φαίνονται να προκαλούνται από ερεθίσματα και αποδίδονται σε ψυχικά γεγονότα (π.χ. βούληση, πρόθεση, θέληση) τα οποία προηγούνται άμεσα της εκδήλωσης συμπεριφοράς. Στην ταξινόμηση της ανάλυσης της συμπεριφοράς αντιστοιχεί στη συντελεστική συμπεριφορά (πρβλ. με ακούσια συμπεριφορά).
- Εκπαίδευση στη διάκριση σχέσεων με πολλαπλά παραδείγματα (multiple exemplar training)
- Διαδικασία για τη δημιουργία συντελεστικών διακρίσεων όπου τα πλαίσια ενίσχυσης (ΕD) και εξάλειψης της ενίσχυσης (ΕΔ) είναι σχετικές γενικεύσιμες διαστάσεις ερεθισμάτων (π.χ. «μεγαλύτερο από», «περισσότερο από», «δενδροειδής», «της ιμπρεσσιονιστικής σχολής» κ.ά.). Αποτελείται από την ενίσχυση δράσεων κατά την παρουσία ενός επιπέδου της διάστασης ερεθισμάτων προς διάκριση (π.χ. κατά την ένδειξη του μεγαλύτερου από δύο αντικείμενα) και την εξάλειψη της ενίσχυσης δράσεων κατά την παρουσία ενός άλλου επιπέδου αυτής της διάστασης (π.χ. κατά την ένδειξη του μικρότερου από δύο αντικείμενα), όπου άλλες διαστάσεις ερεθισμάτων (π.χ. χρώμα, σχήμα, τοποθέτηση κ.α.) μεταβάλλονται ανεξάρτητα από τη διαφορική ενίσχυση δράσεων (π.χ. τα ερεθίσματα είναι άλλοτε μπλε, άλλοτε πράσινα και άλλοτε κόκκινα, οι δράσεις όμως ενισχύονται πάντοτε κατά την ένδειξη των μεγαλύτερων εξ αυτών και ποτέ κατά την ένδειξη των μικρότερων, ανεξάρτητα από τα χρώματά τους).
- Εκπαίδευση στη διεκδικητική συμπεριφορά (assertiveness training)
- Χαρακτηριστικό πρόγραμμα παρέμβασης στη θεραπεία συμπεριφοράς. Η ολοκληρωμένη διαμόρφωση ενός ρεπερτορίου γενικευμένης αντίθεσης προτύπου (δηλαδή της εκδήλωσης αντίθετων απόψεων, επιθυμιών, παραπόνων, αποριών κ.λπ.) σε άτομα που συχνά σιωπούν ή υποκύπτουν στις πιέσεις των ισχυρών, μέσω της διαφορικής ενίσχυσης της μίμησης μοντέλων που αντιτίθενται σε ισχυρά, απειλητικά πρότυπα.
- Εκπαίδευση στη συντελεστική διάκριση «χωρίς λάθη» ("errorless" discrimination learning)
- Η αξιοποίηση των διακριτικών ερεθισμάτων μιας υπάρχουσας συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων για τη δημιουργία μιας καινούργιας διάκρισης. Το υπάρχον ΕD παρουσιάζεται ως σύνθετο ερέθισμα μαζί με το καινούργιο ΕD, και το υπάρχον ΕΔ παρουσιάζεται ως σύνθετο ερέθισμα μαζί με το καινούργιο ΕΔ.Οι διαστάσεις των υπαρχόντων διακριτικών ερεθισμάτων εξαφανίζονται προοδευτικά μέχρις ότου να μη διακρίνονται (γνωστό ως βαθμιαία εξαφάνιση του ΕD και του ΕΔ ) ή οι διαστάσεις των καινούργιων διακριτικών ερεθισμάτων επεκτείνονται ή ενδυναμώνονται προοδευτικά (γνωστό ως βαθμιαία εμφάνιση του ED και του EΔ) μέχρις ότου να ελέγχουν από μόνα τους την πιθανότητα εκδήλωσης δράσεων.
- Εκτεταμένη ατομική ανάλυση της συμπεριφοράς (intensive analysis of the behavior of individuals ή single subject method ή low N method)
- Πειραματική μέθοδος κατά την οποία οι επιδράσεις των εξωγενών μεταβλητών ελέγχονται άμεσα μέχρι το επίπεδο της υπό μελέτη εξαρτημένης μεταβλητής να είναι σταθερό, οπότε γίνεται ο χειρισμός της ανεξάρτητης μεταβλητής. Η αξιοπιστία των επιδράσεων του πειραματικού χειρισμού ταυτίζεται με την τάξη της χωροχρονικής σχέσης μεταξύ επιπέδων ανεξάρτητων και εξαρτημένων μεταβλητών κατά την εκτεταμένη ανάλυση της επίδρασης του πειραματικού χειρισμού με κάθε υποκείμενο (πρβλ. με ομαδική-στατιστική μέθοδο).
- Ενισχυτής (reinforcer)
- βλ. ενισχυτικό ερέθισμα.
- Ενισχυτική δύναμη ή αποτελεσματικότητα (reinforcing effectiveness)
- Η δυνατότητα ενός ερεθίσματος να αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης των μορφών δράσης που το επιφέρουν (θετικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα)ή να αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης των μορφών δράσης που το τερματίζουν ή το περιορίζουν (αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα). Η ενισχυτική δύναμη οποιουδήποτε ερεθίσματος μεταβάλλεται ανάλογα με τις σχετικές παρωθητικές διαδικασίες.
- Ενισχυτικό γεγονός (reinforcing event)
- Η εμφάνιση ενός θετικά ενισχυτικού ερεθίσματος (ΕΕ+) ή η εξαφάνιση ενός αρνητικά ενισχυτικού ερεθίσματος.
- Ενισχυτικό ερέθισμα (reinforcing stimulus (SR))
- Γενικός όρος που περιλαμβάνει θετικά (ΕΕ+) και αρνητικά ενισχυτικά ερεθίσματα (ΕΕ-) ,είτε αυτά είναι ανεξάρτητα (ΕΑΕ ) είτε εξαρτημένα ενισχυτικά (ΕΕΕ),και υποδηλώνει οποιοδήποτε ερέθισμα του οποίου η παροχή ή ο τερματισμός κατά συνέπεια δράσεων αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης παρόμοιων με αυτές μορφών δράσης. Ορίζεται από αυτή τη συγκεκριμένη επίδραση στη συμπεριφορά ενός ατόμου σε μια συγκεκριμένη περίοδο, και όχι από τη δημοτικότητά του ή την επίδραση που αναμένεται να έχει.Αναφέρεται και ως ενισχυτής.
- Εξάλειψη της ενίσχυσης (operant extinction)
- Διαδικασία κατά την οποία παύει η παροχή των ΕΕ+ ως συνέπεια δράσεων (εξάλειψη της θετικής ενίσχυσης) ή παύει ο τερματισμός των ΕΕ- ως συνέπεια δράσεων (εξάλειψη της αρνητικής ενίσχυσης) (στα αγγλικά ο όρος operant extinction χρησιμοποιείται επίσης για να δηλώσει τη μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης δράσεων που καθορίζεται συχνά -αλλά όχι πάντα- από αυτή τη διαδικασία).
- Εξαρτημένη ενίσχυση (conditional reinforcement)
- Η αύξηση στην πιθανότητα εμφάνισης δράσεων από την παροχή ενός εξαρτημένα θετικού ενισχυτή (ΕΕΕ +) ή από τον τερματισμό ενός εξαρτημένα αρνητικού ενισχυτή ως επακόλουθα δράσεων. Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή της διαδικασίας ρύθμισης των εξαρτημένα (θετικά ή αρνητικά) ενισχυτικών συνεπειών δράσεων.
- Εξαρτημένη μεταβλητή (dependent variable)
- Σε οποιοδήποτε ψυχολογικό πείραμα, μια μέτρηση του επιπέδου του φαινομένου συμπεριφοράς που διερευνά ο πειραματιστής, η οποία αντιπροσωπεύει κάποιο συγκεκριμένο ή γενικό χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς των οργανισμών στη ζωή εκτός του πειράματος.
- Εξαρτημένο αντανακλαστικό (conditional (ή conditioned) reflex)
- Αντανακλαστικό του οποίου η ύπαρξη και η ισχύς εξαρτώνται από τη συσχέτιση ενός ουδέτερου ερεθίσματος Ε0 με ένα ήδη προκλητικό ερέθισμα (ΕΑΠ ή ΕΕΠ ). Γενικός όρος που περιλαμβάνει εξαρτημένα αντανακλαστικά της πρώτης τάξης (δηλαδή τα εξαρτημένα αντανακλαστικά που δημιουργούνται από τη συσχέτιση ενός Ε0 με ένα ΕΑΠ) καθώς επίσης της δεύτερης και των ανώτερων τάξεων.
- Εξαρτημένο αντανακλαστικό της δεύτερης τάξης (second-order conditional reflex)
- Αντανακλαστικό του οποίου η ύπαρξη εξαρτάται από τη συσχέτιση ενός ουδέτερου ερεθίσματος (Ε0) με ένα εξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα (ΕΕΠ) ,το οποίο απέκτησε την προκλητική του δύναμη από τη συσχέτισή του με ένα ανεξάρτητα προκλητικό ερέθισμα(ΕΑΠ).
- Εξαρτημένο αντανακλαστικό των ανώτερων τάξεων (higher-order conditional reflex)
- Αντανακλαστικό του οποίου η ύπαρξη εξαρτάται από τη συσχέτιση ενός ουδέτερου ερεθίσματος (Ε0)με ένα εξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα (ΕΕΠ), το οποίο απέκτησε την προκλητική του δύναμη από τη συσχέτιση του με κάποιο άλλο εξαρτημένα προκλητικό ερέθισμα (ΕΕΠ) .
- Εξαρτημένος ενισχυτής (conditional (ή secondary ή acquired) reinforcer)
- βλ. εξαρτημένα ενισχυτικό ερέθισμα.
- Εξαρτημένος ενισχυτής γενικής αποτελεσματικότητας (generalized conditional reinforcer)
- Εξαρτημένα ενισχυτικό ερέθισμα το οποίο λειτουργεί ως διακριτικό ερέθισμα ED για την παραγωγή πολλαπλών ειδών ενισχυτικών ερεθισμάτων και επομένως δεν χάνει την ενισχυτική δύναμη του με τον κορεσμό σε σχέση με κάποιο τμήμα των ενισχυτών που παράγονται αποκλειστικά ή κυρίως κατά την παρουσία του .
- Εξοικείωση (adaptation ή habituation)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο το μέγεθος της αντίδρασης μειώνεται και η λανθάνουσα περίοδος αυξάνεται κατά την επανειλημμένη ή την εκτεταμένη παρουσίαση του προκλητικού ερεθίσματος (πρβλ.με αποεξοικείωση και ευαισθητοποίηση).
- Εξωγενής μεταβλητή (extraneous variable)
- Σε ένα ψυχολογικό πείραμα, κάθε γεγονός,εκτός από την ανεξάρτητη μεταβλητή, το οποίο μπορεί να αλλάξει το επίπεδο της εξαρτημένης μεταβλητής. Είναι ικανή να παραπλανήσει τον ερευνητή και να τον κάνει να πιστέψει ότι υπάρχει μια λειτουργική σχέση μεταξύ ανεξάρτητης και εξαρτημένης μεταβλητής,ενώ δεν υπάρχει, και το αντίστροφο.
- Εξωτερικό ερέθισμα (exteroceptive ή external stimulus)
- Κάθε ερέθισμα που υπάρχει έξω από το σώμα ενός ατόμου.
- Επαγωγή δράσεων (induction ή response generalization)
- Διεργασία της συντελεστικής συμπεριφοράς, αναφέρεται στην εκδήλωση καινούργιων μορφών δράσης είτε από την ενίσχυση παρόμοιων με αυτές μορφών (επαγωγή δράσεων λόγω ενίσχυσης) είτε από την εξάλειψη της ενίσχυσης των προηγούμενα ενισχυμένων μορφών (επαγωγή δράσεων λόγω εξάλειψης της ενίσχυσης). Με άλλα λόγια, ο όρος χαρακτηρίζει την επίδραση της ενίσχυσης (ή της εξάλειψης της ενίσχυσης) στην πιθανότητα εκδήλωσης σχετικών μορφών δράσης των οποίων οι διαστάσεις διαφέρουν από εκείνες των ενισχυμένων (ή των μη ενισχυμένων)μορφών. Αποτελεί βασικό στοιχείο της διεργασίας διαμόρφωσης δράσης.
- Επακόλουθο (από εκδηλώσεις δράσεων) ερέθισμα (consequence ή contiguous event)
- Οποιοδήποτε ερέθισμα (ή τερματισμός ερεθίσματος) που ακολουθεί την εκδήλωση μιας δράσης,ανεξάρτητα από το εάν η δράση αυτή πραγματικά επέφερε ή τερμάτισε το ερέθισμα.Το ερέθισμα αυτό μπορεί να λειτουργεί ως θετικός ενισχυτής ΕΕ+,ως αρνητικός ενισχυτής ΕΕ- ,ή να μην έχει καμιά ενισχυτική λειτουργία.Ενώ δηλαδή όλα τα ενισχυτικά γεγονότα (η παραγωγή των ΕΕ+ και ο τερματισμός των ΕΕ-) είναι απαραιτήτως τα επακόλουθα δράσεων, άλλα επακόλουθα δράσεων δεν αλλάζουν τη συχνότητα εμφάνισής τους. Για παράδειγμα, εάν λέμε «μπράβο» κάθε φορά που παρατηρούμε ένα παιδί να βάζει τα ρούχα του στη θέση τους, οπότε συνεπώς δεν αυξάνεται η συχνότητα εμφάνισης αυτής της μορφής δράσης, τότε το ερέθισμα «μπράβο» αποτελεί επακόλουθο αυτής της δράσης αλλά δεν την ενισχύει (δεν είναι ενισχυτικό ερέθισμα) (πρβλ.με ενισχυτικό ερέθισμα).
- Επανάληψη πειραματικών συνθηκών (replication)
- Οποιαδήποτε επανάληψη μιας πειραματικής διαδικασίας για την αξιολόγηση της αξιοπιστίας ή/και τη δυνατότητα γενίκευσης των πειραματικών ευρημάτων. Στην άμεση επανάληψη [direct replication] γίνεται προσπάθεια ώστε οι πειραματικές συνθήκες να είναι κατά το δυνατόν ίδιες με εκείνες που υπήρχαν στην αρχική παρατήρηση της επίδρασης (π.χ. στις φάσεις Α και Β ενός πειραματικού σχεδίου ΑΒΑΒ), για να δοκιμαστεί η αξιοπιστία αλλά όχι η δυνατότητα γενίκευσης των αρχικών ευρημάτων. Στη συστηματική επανάληψη [systematic replication] πραγματοποιείται μια παραμετρική αλλαγή μίας διάστασης από την αρχική πειραματική διαδικασία (π.χ. μια αλλαγή υποκειμένου, ίσως ενός άλλου βιολογικού είδους, ή μια αλλαγή στα συγκεκριμένα ερεθίσματα ή σε μια διάσταση της σχέσης μεταξύ συμπεριφοράς-περιβάλλοντος), προκειμένου να δοκιμαστούν και η αξιοπιστία και η δυνατότητα γενίκευσης των αρχικών ευρημάτων.
- Επίδειξη συμπεριφοράς προς μίμηση (modelling)
- Η παροχή, μέσω δράσης, των διακριτικών ερεθισμάτων ED που μπορεί να προξενούν την εκδήλωση αντίστοιχων δράσεων ενός μιμητή, όπου η αντιστοιχία ερεθισμάτων των συμπεριφορών μοντέλου-μιμητή ενισχύει την επίδειξη συμπεριφοράς του μοντέλου.
- Επίδραση εμποδίου ή επίδραση του Kamin (blocking effect ή Kamin effect)
- Φαινόμενο στην απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού με ένα σύνθετο ουδέτερο ερέθισμα (ΕΟ), όπου εάν ένα από τα στοιχεία του σύνθετου ΕΟ συσχετίστηκε προηγουμένως με το συγκεκριμένο ανεξάρτητα προκλητικό ερέθισμα (ΕΑΠ) , μόνο αυτό το στοιχείο θα αποκτήσει προκλητική δύναμη από τη συ- σχέτιση του σύνθετου ΕΟ με αυτό το ΕΑΠ. Η προηγούμενη συσχέτιση του ΕΑΠ με ένα στοιχείο του σύνθετου ερεθίσματος «εμποδίζει» την απόκτηση προκλητικής δύναμης του άλλου στοιχείου, ακόμα και όταν το δεύτερο στοιχείο είναι πιο έντονο.
- Επίδραση επισκίασης (overshadowing)
- Φαινόμενο στην απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού με ένα σύνθετο ουδέτερο ερέθισμα (ΕΟ), το οποίο αποτελείται από ένα πιο έντονο και ένα λιγότερο έντονο ερέθισμα. Συνήθως, μόνο το πιο έντονο από τα δύο ερεθίσματα αποκτά προκλητική δύναμη από τη συσχέτισή του με το ανεξάρτητο προκλητικό ερέθισμα ( ΕΑΕ ) .
- Επίδραση της αντίθεσης προγραμμάτων (behavioral contrast effect)
- Ονομασία για την αντίστροφη συνάρτηση μεταξύ της συχνότητας εμφάνισης δράσεων σε ένα επιμέρους πρόγραμμα ενός πολλαπλού προγράμματος ενίσχυσης και της συχνότητας ενίσχυσης δράσεων στο άλλο επιμέρους πρόγραμμα. Όταν μια μείωση στη συχνότητα ενίσχυσης σε ένα επιμέρους πρόγραμμα ενός πολλαπλού προγράμματος ενίσχυσης (ΠΟΛ) αυξάνει τη συχνότητα εμφάνισης δράσεων στο άλλο επιμέρους πρόγραμμα, το φαινόμενο ονομάζεται θετική αντίθεση [positive contrast], ενώ όταν μια αύξηση στη συχνότητα ενίσχυσης σε ένα επιμέρους πρόγραμμα ενός ΠΟΛ μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης δράσεων στο άλλο επιμέρους πρόγραμμα, το φαινόμενο ονομάζεται αρνητική αντίθεση [negative contrast]. Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και σε άλλα σύνθετα προγράμματα ενίσχυσης.
- Επιδιωκόμενη μορφή δράσης (target response form)
- Στην εκπαιδευτική ή κλινική εφαρμογή της διαμόρφωσης δράσεων, μια μορφή δράσης που λείπει από το ρεπερτόριο συμπεριφοράς του ατόμου της οποίας η διαμόρφωση είναι ο στόχος της παρέμβασης. Οι διαστάσεις της αναλύονται για τη διαπίστωση της εγγύτατης προσέγγισης της στο τρέχον ρεπερτόριο του εκπαιδευόμενου ή του θεραπευόμενου, καθώς και των εκάστοτε εγγύτατων προσεγγίσεων που θα επάγονται κατά την πορεία της διαμόρφωσής της.
- Επιλεκτική προσοχή (selective attention)
- Φαινόμενο της συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων, στο οποίο μόνο ένα τμήμα ή μια διά- σταση ενός σύνθετου διακριτικού ερεθίσματος ED προξενεί την εκδήλωση δράσεων της μορφής που έχουν ενισχυθεί διαφορικά κατά την παρουσία του, ή/και μόνο ένα τμήμα ή μια διάσταση ενός σύνθετου διακριτικού ερεθίσματος ΕΔ αναστέλλει την εκδήλωση της μορφής δράσης που δεν έχει ενισχυθεί διαφορικά κατά την παρουσία του.
- Επιστημονική ερμηνεία (scientific interpretation)
- Υπάρχουν πολλά φυσικά φαινόμενα που η πειραματική ανάλυση των φυσικών αιτιών τους δεν είναι (ακόμα) δυνατή. Σύμφωνα με την υπόθεση της ομοιομορφίας, η επιστημονική ερμηνεία είναι η αιτιολόγηση τέτοιων φαινομένων με βάση τη γενίκευση των αρχών καθορισμού οι οποίες προέκυψαν από την πειραματική ανάλυση παρόμοιων φαινομένων σε ανάλογες συνθήκες.
- Επιστημονική παρατήρηση (scientific observation)
- Η παρατήρηση της τάξης μεταξύ των επιπέδων δύο φαινομένων τα οποία επιλαμβάνονται και διαθέτουν ανεξάρτητη και φυσική ύπαρξη. Η διεξαγωγή της παρατήρησης δεν γίνεται κατ' ανάγκην σε εργαστήριο. Τα αποτελέσματα των πειραμάτων συνιστούν πάντοτε επιστημονικές παρατηρήσεις, πολλές επιστημονικές παρατηρήσεις ωστόσο πραγματοποιούνται σε συνθήκες που δεν είναι πειραματικά ελεγχόμενες. Για παράδειγμα, οι παρατηρήσεις συσχετίσεων (και μη συσχετίσεων) μεταβλητών από μελέτες παρατήρησης αποτελούν επιστημονικές παρατηρήσεις. Η παρατήρηση ότι ένα άτομο τείνει να θυμώνει όταν αποτυγχάνει είναι επίσης επιστημονική, αλλά η παρατήρηση ότι ένα άτομο θυμώνει συχνά επειδή έχει επιθετική προσωπικότητα δεν είναι, επειδή η συμπεριφορά τού να θυμώνει αποτελεί στοιχείο της επιθετικής προσωπικότητας - και δεν διαθέτει αυτόνομη ύπαρξη. Ενώ η επιστημονική παρατήρηση αντανακλά συχνά αιτιώδεις σχέσεις, δεν αποτελεί απόδειξή τους, επειδή πολλά φαινόμενα της φύσης συμμεταβάλλονται συστηματικά χωρίς να αλληλοκαθορίζονται.
- Εσωτερικό ερέθισμα (interoceptive stimulus ή internal stimulus)
- Οποιοδήποτε ερέθισμα υπάρχει μέσα από το σώμα ενός ατόμου (πρβλ. με το σωματαισθητικό ερέθισμα).
- Ευαισθητοποίηση (potentiation)
- Διεργασία στην οποία η συνεχής ή επαναληπτική παρουσίαση ενός προκλητικού ερεθίσματος ( ΕΑΠ ή ΕΕΠ ) αυξάνει την προκλητική δύναμή του , ιδιαίτερα με ερεθίσματα τα οποία προκαλούν συμπαθητική διέγερση. (πρβλ. με την εξοικείωση και την αποεξοικείωση).
- Εφαρμοσμένη ανάλυση της συμπεριφοράς (applied behavior analysis)
- Νατουραλιστική εφαρμοσμένη επιστήμη της συμπεριφοράς που προέκυψε από τη φιλοσοφία της επιστήμης του θεμελιώδους συμπεριφορισμού. Όπως η πειραματική ανάλυση της συμπεριφοράς, έτσι και η εφαρμοσμένη ανάλυση χαρακτηρίζεται από τη χρονικά εκτεταμένη πειραματική ανάλυση της σχέσης μεταξύ της συμπεριφοράς ατομικών οργανισμών και των συνθηκών της. Η διαφορά είναι ότι αντί να μελετά αντιπροσωπευτικές συμπεριφορές, η εφαρμοσμένη ανάλυση μελετά συμπεριφορές με ιδιαίτερη κοινωνική σημασία (π.χ. την ανάγνωση και την ομιλία, στοιχεία ψυχοπαθολογίας, την καταναλωτική συμπεριφορά, την εργασία, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος κ.ά.). Ακριβώς επειδή οι συμπεριφορές που μελετώνται είναι πολύπλοκες και όχι αντιπροσωπευτικές, οι αρχές καθορισμού της συμπεριφοράς σπάνια προκύπτουν άμεσα από την εφαρμοσμένη ανάλυση. Αντ' αυτού, η εφαρμοσμένη ανάλυση δοκιμάζει πειραματικά κυρίως τη δυνατότητα γενίκευσης αρχών που προέκυψαν από τη βασική πειραματική ανάλυση αντιπροσωπευτικών συμπεριφορών για τη βελτίωση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η σχέση μεταξύ της εφαρμοσμένης και της βασικής πειραματικής ανάλυ¬ σης της συμπεριφοράς μοιάζει με τη σχέση μεταξύ της πειραματικής ιατρικής επιστήμης και της πειραματικής φυσιολογίας, καθώς και με τη σχέση μεταξύ της πειραματικής μηχανολογίας και της βασικής φυσικής επιστήμης. Είναι επίσης γνωστή ως τροποποίηση της συμπεριφοράς [behavior modification] και ως λειτουργική ανάλυση της συμπεριφοράς [functional analysis of behavior].
- Ηχομιμητική διάκριση (echoic)
- Λεκτική συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων όπου το ED είναι η ακουστική δομή λέξεων ή άλλων ήχων και η δράση ενισχύεται εξαρτημένα από την ηχητική αντιστοίχηση που επιφέρει (π.χ. το ακουστικό ερέθισμα «αμήν» προξενεί την εκδήλωση της αντίστοιχης λεκτικής δράσης αμήν, η οποία ενισχύεται εξαρτημένα από την ηχητική αντιστοίχηση που επιφέρει με το πρότυπο ερέθισμα, ή ο ήχος ενός τζίτζικα προξενεί τη μίμησή του , δράση η οποία ενισχύεται εξαρτημένα από την αντίστοιχη που παράγεται με τις ακουστικές διαστάσεις του ήχου του εντόμου.
- Θεμελιώδης συμπεριφορισμός (radical behaviorism)
- Φιλοσοφία της επιστήμης της ψυχολογίας που βασίζεται στον πραγματισμό και θέτει ως στόχο την κατανοητή και πρακτικά ωφέλιμη αιτιολόγηση όλων των ψυχολογικών φαινομένων μέσα από τη διαπίστωση γενικεύσιμων αρχών καθορισμού της μακροπρόθεσμης αλληλεπίδρασης βιολογικών οργανισμών με τα φυσικά γεγονότα της ζωής τους (πρβλ. με μεθοδολογικό συμπεριφορισμό και γνωστικό «συμπεριφορισμό»).
- Θεμελιωτική διαδικασία (establishing operation)
- Παρωθητική διαδικασία η οποία θεμελιώνει ή αυξάνει προσωρινά τη θετικά ή αρνητικά ενισχυτική δύναμη ενός ερεθίσματος ή γεγονότος.
- Θεραπεία αναστροφής/αποστροφής (aversion therapy)
- Γενικός όρος για ποικίλες κλινικές τεχνικές που εφαρμόζονται κυρίως στη θεραπεία των αυτοτραυματικών δράσεων και οι οποίες βασίζονται στην παροχή προκλητικών ερεθισμάτων για «δυσάρεστες» αντιδράσεις (όπως είναι ο φόβος, η αηδία, η ενοχή ή ο πόνος) και στην αρνητική ενίσχυση άλλων (μη αυτοτραυματικών) δράσεων. Για παράδειγμα, στη θεραπεία αναστροφής/αποστροφής της υπερβολικής χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών, τα εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα (ΕΕΠ ) για τις επιδράσεις των ουσιών (π.χ. τα μπουκάλια κρασιού, η γεύση του ποτού) μπορεί να συσχετιστούν με τα ανεξάρτητα προκλητικά ερεθίσματα (ΕΑΠ ) για την αηδία. Θεωρητικά, όταν τα χαρακτηριστικά ερεθίσματα της ουσίας προκαλούν (ως ΕΕΠ ) την ΑΕ της αηδίας, θα προξενούν (ως ΕΕ-/ΕD) τη φυγή τους αποκλείοντας τη χρήση της σχετικής ουσίας. Στην πραγματική ζωή όμως αυτά τα ερεθίσματα θα παρουσιάζονται ξεχωριστά από τα ΕEΠ για την αηδία, και επομένως θα χάνουν αυτή την προκλητική καθώς και την αρνητικά ενισχυτική δύναμή τους, με αποτέλεσμα να εκδηλώνεται και πάλι η χρήση της ουσίας.
- Θεραπεία βασισμένη στην έκθεση (exposure-based therapies)
- Γενικός όρος για τις ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις που οι θεωρητικοί τους δηλώνουν επίσημα ότι εφαρμόζουν με την έκθεση του θεραπευόμενου σε εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα για προβληματικά εξαρτημένα αντανακλαστικά, χωρίς να τα ακολουθεί κάποιο ανεξάρτητα προκλητικό ερέθισμα για τη συγκεκριμένη αντίδραση (π.χ. συστηματική απευαισθητοποίηση, θεραπεία παρατεταμένης έκθεσης). Από την άποψη του συμπεριφορισμού, οι επιδράσεις και άλλων ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων (π.χ. της ψυχοδυναμικής ψυχοθεραπείας) στα συναισθήματα του θεραπευόμενου βασίζονται επίσης εν μέρει στη μεμονωμένη έκθεση σε Ε ΕΠ που συμβαίνει άτυπα κατά την πορεία της θεραπείας.
- Θεραπεία παρατεταμένης έκθεσης (prolonged exposure therapy)
- Θεραπευτική τεχνική έκθεσης σε εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα (ΕΕΠ ) για προβληματικές αντιδράσεις, στην οποία, αντί για τη βαθμιαία, ιεραρχικά ρυθμισμένη έκθεση σε όλο και πιο αποτελεσματικά Ε ΕΠ που συμβαίνει στη συστηματική απευαισθητοποίηση, εφαρμόζεται η άμεση και χρονικά παρατεταμένη έκθεση σε έντονες αναπαραστάσεις των ΕΕΠ .
- Θεραπεία συμπεριφοράς (behavior therapy)
- Γενικός όρος που χρησιμοποιείται στην περιγραφή ποικίλων ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων και τεχνικών, οι περισσότερες από τις οποίες προέρχονται από την κλινική πρακτική και την κοινή γνώμη, και όχι από την πειραματική ανάλυση της συμπεριφοράς, οπότε πολλές από τις εξηγητικές έννοιες των θεραπευτών της συμπεριφοράς [behavior therapists] είναι αντίθετες με το θεμελιώδη συμπεριφορισμό. Χαρακτηριστικά της θεραπείας συμπεριφοράς είναι ο προσδιορισμός συγκεκριμένων στόχων της θεραπείας, των οποίων το επίπεδο επίτευξης αξιολογείται ποσοτικά, ο ιδιαίτερα κατευθυντικός ρόλος του θεραπευτή και η σχετικά μικρή διάρκεια της ψυχοθεραπείας (πρβλ. με εφαρμοσμένη ανάλυση της συμπεριφοράς).
- Θετικά ενισχυτικό ερέθισμα ή θετικός ενισχυτής (positively reinforcing stimulus ή positive reinforcer (SR+))
- Ερέθισμα που η παραγωγή του (ή η κατά σύμπτωση παροχή του) αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης της μορφής δράσης της οποίας η εκδήλωση προηγήθηκε της παραγωγής (ή της παροχής).
- Θετική ενίσχυση (positive reinforcement)
- Διεργασία της συντελεστικής συμπεριφοράς στην οποία η πιθανότητα εκδήλωσης μιας μορφής δράσης αυξάνεται λόγω των επακόλουθων των εκδηλώσεων της - τα οποία επακόλουθα αποτελούνται από την εμφάνιση ερεθισμάτων ( Ε Ε+ ) που δεν προϋπήρχαν και συμβαίνουν είτε ως «πραγματικές» συνέπειες είτε ως κατά σύμπτωση επακόλουθα των εκδηλώσεων δράσης (δηλαδή Δ —> ΕΕ+). Ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή της διαδικασίας ρύθμισης των θετικά ενισχυτικών συνεπειών των δράσεων.
- Θετική τιμωρία (positive punishment)
- Διαδικασία της συντελεστικής συμπεριφοράς στην οποία μια δράση παράγει ή επιφέρει κάποιο αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα ( Ε Ε- ) που δεν υπήρχε πριν (δηλαδή Δ —> Ε Ε- ) .
- θεωρία γενικών διεργασιών (general process theory)
- Η άποψη ότι, παρόλο που υπάρχουν μοναδικά στοιχεία στον καθορισμό τηςσυμπεριφοράς των διάφορωνβιολογικών ειδών, υπάρχουν και κοινές διεργασίες συμπεριφοράς, έτσι ώστε οι αρχές καθορισμού της συμπεριφοράς των μελών ενός βιολογικού είδους να χρησιμεύουν και στην αιτιολόγηση ψυχολογικών φαινομένων που παρουσιάζονται στα μέλη άλλων βιολογικών ειδών.
- Ιδιωτικά παρατηρήσιμα γεγονότα (private events)
- Ερέθισμα ή αλλαγή ερεθισμάτων,είτε είναι αυτόματο προϊόν της συμπεριφοράς είτε όχι, το οποίο μπορεί να παρατηρηθεί μόνο από ένα άτομο (π.χ. ο πονόδοντος του ή η σκέψη του).
- Ιεραρχία φοβικών καταστάσεων (fear hierarchy)
- Στησυστηματικήαπευαισθητοποίηση,μια λίσταεξαρτημένα προκλητικών ερεθισμάτων φόβου ενός κοινού θέματος (π.χ. καινούργιες γνωριμίες ή κατσαρίδες) που είναι οργανωμένα ιεραρχικά ως προς το μέγεθος της αντίδρασης φόβου που προκαλεί το καθένα.
- Ιστορικό ενίσχυσης δράσεων (history of reinforcement)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη σχέση μεταξύ δράσεων και θετικά ή αρνητικά ενισχυτικών συνεπειών.
- Ιστορικό τιμωρίας δράσεων (history of punishment)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία οι δράσεις παράγουν αρνητικούς ενισχυτές (δηλαδή Δ —> Ε Ε- ) ή τερματίζουν θετικούς ενισχυτές (δηλαδή ΕΕ+ : Δ—> ΕΕ+).
- Ισχύς αντανακλαστικού (respondent strength)
- Βαθμόςτης προκλητικής δύναμηςενός συγκεκριμένου ερεθίσματος ( Ε ΑΠή ΕΕΠ ) σε μια συγκεκριμένηπερίοδο, που συνήθως αξιολογείται με τη μέτρηση της λανθάνουσας πε- ριόδουπροκλητικούερεθίσματος-αντίδρασης ή/και του μεγέθους της αντίδρασης.
- Καθοδηγητικά διακριτικό ερέθισμα (contingency specifying (discriminative) stimulus)
- Στο φαινόμενο της συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων υπό όρους, το διακριτικό ερέθισμα το οποίο ορίζει τη λειτουργία ενός δεύτερου ερεθίσματος ως ΕD ή ως ΕΔ , επειδ ή η ενίσχυση ή μη ενίσχυση δράσεων κατά την παρουσία του δεύτερου διακριτικού ερεθίσματος διαφοροποιείται ανάλογα με την παρουσία και την απουσία του E D(K) .
- Καθυστέρηση ενίσχυσης (delay of reinforcement)
- Ο χρόνος που μεσολαβεί μεταξύ μιας δράσης και της ενισχυτικής συνέπειάς της είτε στην παραγωγή ενός ΕΕ+ (καθυστέρηση της θετικής ενίσχυσης) είτε στον τερματισμό ενός Ε Ε - (καθυστέρηση της αρνητικής ενίσχυσης). Όσο εκτείνεται η καθυστέρηση της ενίσχυσης, τόσο πιθανότερη είναι η συμπτωματική ενίσχυση άλ λ ω ν μορφών δράσεων που θα εκδηλωθούν την περίοδο μεταξύ δράσης και ενισχυτικής συνέπειας.
- Κίνητρο (motive ή motivation)
- Στην κοινή γνώμη αλλά και στην πλειονότητα των ψυχολογικών θεωριών, μονάδα ή στοιχείο του νου , της ψυχής, του πνεύματος, της προσωπικότηταςκ.λπ., που (παρά την έλλειψη υλικής υπόστασης) θεωρείται ότι παρακινεί την εκδήλωση μορφών δράσης οι οποίες έχουν συγκεκριμένες συνέπειες (π.χ.επιδοκιμασία, σεξουαλικήεπαφή,τερματισμόςαπειλής κ.ά.). Από την άποψη του συμπεριφορισμού, η έννοια περιγράφει με ανακρίβεια το σύνολο των φυσικών γεγονότων τα οποία θεμελιώνουν(ήεκμηδενίζουν)τηνενισχυτική αποτελεσματικότηταμιαςσυνέπειαςδράσεων, δηλαδή τις παρωθητικές διεργασίες.
- Κιναισθητικό (ή ιδιοδεκτικό) ερέθισμα (proprioceptive stimulus)
- Οποιοδήποτε σωματοαισθητικό ερέθισμα προέρχεται από τη στάση ή τη δραστηριότητα των σκελετικών μυών, των τενόντων και των αρθρώσεων.
- Κλασική διαδικασία απόκτησης αντανακλαστικών (classical conditioning)
- Εναλλακτικός όρος για τη συσχέτισηουδέτερων και προκλητικώνερεθισμάτων.
- Κλίση αναστολής ερεθισμάτων (stimulus inhibtory gradient)
- Φαινόμενο της συντελεστικής γενίκευσης ερεθισμάτων, στοοποίοτα ερεθίσματαπουμοιάζουνήέχουνκοινά στοιχείαμε το διακριτικό ερέθισμα ΕΔ αναστέλλουν την εκδήλωση της μορφής δράσης που δεν ενισχυόταν διαφορικά κατά την παρουσία του, ανάλογα με το επίπεδο ομοιότητάς τους με το ΕΔ. Η κλίση αναστολής ερεθισμάτων που μοιάζουν με το ΕΔ είναι συνήθως λιγότερο απότομησυγκριτικά μετην κλίσηγενίκευσης ερεθισμάτων που μοιάζουν με το σχετικό του ΕD.
- Κλίση γενίκευσης ερεθισμάτων (stimulus generalization gradient)
- Φαινόμενο της συντελεστικής γενίκευσης ερεθισμάτων, στο οποίο τα ερεθίσματα που μοιάζουν ή έχουν κοινά στοιχεία με το διακριτικό ερέθισμα ΕD προξενούν την εκδήλωση της μορφής δράσης που ενισχυόταν διαφορικά κατά τηνπαρουσία του , ανάλογα με το επίπεδο ομοιότητάς τους με το ΕD. Η ονομασία προέρχεται από τις γραφικές παραστάσεις του φαινομένου,στις οποίες η συχνότητα εκδήλωσης δράσεων κατά την παρουσία ερεθισμάτων που διαφέρουν σε διαβαθμιζόμενες αποστάσεις από το ΕDείναι μια γραμμική (ή σχεδόν γραμμική) συνάρτηση του επιπέδου ομοιότητάς τους με το ΕD.
- Κόστος δράσεων (response cost)
- Η παραγωγή αρνητικά ενισχυτικών ερεθισμάτων( ΕΕ-) ή/και ο τερματισμός θετικά ενισχυτικών ερεθισμάτων (ΕΕ+) από δράσεις που ταυτόχρονα ενισχύονται θετικά ή αρνητικά από άλλα γε- γονότα, π.χ.τα ερεθίσματα κόπωσης (που συνήθως λειτουργούν ως ΕΕ- ) τα οποία παρά- γονται αυτόματα κατά την εκδήλωση των περισσότερων θετικά ή ενισχυτικά ενισχυμένω ν δράσεων ή τον τερματισμό της επαφής μας με την αγαπημένη μας τηλεοπτική εκπομπή (ΕΕ+) όταν απαντάμε σε μια τηλεφωνική κλήση από το αγαπημένο μας πρόσωπο. Σε εκπαιδευτικές ή θεραπευτικές παρεμβάσεις, ο όρος χρησιμοποιείται και ωςευφημισμός για τη τιμωρία δράσεων ,συνήθως μέσω της αύξησης του σωματικού κόπου που απαιτείται για την εκδήλωση μη επιθυμητών μορφών δράσης.
- Κοινωνικός ενισχυτής (social reinforcer)
- Οποιοδήποτε γεγονός ενισχύει θετικά ή αρνητικά τη συμπεριφορά ενός ατόμου, το οποίο προέρχεται από τη συμπεριφορά ενός άλλου ατόμου (ή περισσότερων ατόμων).
- Κορεσμός δράσεων ή κορεσμός των αυτόματων ενισχυτών δράσεων (response satiation)
- Ως εκμηδενιστική διαδικασία,ησυνεχής εκδήλωση δράσεων που επιφέρουν ένα συγκεκριμένοαυτόματο ενισχυτή. Ως παρωθητική διεργασία, η μείωση στη θετικά ή αρνητικά ενισχυτικήαποτελεσματικότηταενόςαυτόματου ενισχυτή που καθορίζεται από αυτή τη διαδικασία.
- Κορεσμός ερεθίσματος (stimulus satiation)
- Εκμηδενιστική παρωθητική διαδικασία στην οποία ένα ενισχυτικό ερέθισμα παρουσιάζεται συνεχώς ή με συχνή επανάληψη, καθώς και η παρωθητική διεργασία στηνοποία η διαδικασία αυτή μειώνει ή εκμηδενίζει τη θετικά ή αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα αυτού του ερεθίσματος. Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο του εθισμού.
- Κρίκος (μιας συντελεστικής αλυσίδας) (link (of an operant chain))
- Οποιαδήποτε συγκεκριμένη συνάρτηση τριών όρων (ΕD: Δ —> ΕΕ+ ή ΕΕ-/ΕD: Δ —> ΕΕ- )μιας συντελεστική ςαλυσίδας. Συνήθως αριθμείται απότοξεκίνηματης αλυσίδας,δηλαδή το ενισχυτικό ερέθισμα του πρώτου κρίκου είναι το διακριτικό ερέθισμα ΕD(πλαίσιο ενίσχυσης ) του δεύτερου κ.ο.κ.
- Λανθάνουσα περίοδος (latency period, response latency)
- Μία από τις δύο κυρίες μετρήσεις της ισχύος αντανακλαστικών είναι οχρόνος ανάμεσα στην παρουσίαση του προκλητικού ερεθίσματος και την εμφάνιση της αντίδρασης. Όσο μικρότερη είναι, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται η ισχύς του αντανακλαστικού. Επιπλέον, αλλά πολύ πιο σπάνια, η λανθάνουσα περίοδος μεταξύ της παρουσίασης ενός διακριτικού ερεθίσματος ΕD και της εκδήλωσης της πρώτης δράσηςτης μορφής που ενισχύεται διαφορικά κατά την παρουσία του, χρησιμοποιείται ως μέτρηση της διακριτικής λειτουργίας του .
- Λανθασμένη συσχέτιση (spurious ή false correlation)
- Συστηματική σχέση μεταξύ επιπέδων δύο μεταβλητών η οποία οφείλεται σε έναν τρίτο παράγοντα, επομένως το επίπεδο της μιας μεταβλητής αποδίδεται κατά λάθος στο επίπεδο της άλλης
- Λειτουργία ερεθίσματος (stimulus function)
- Η επίδραση ενός ερεθίσματος στη συμπεριφορά, είτε είναι προκλητική, θετικά ενισχυτική, αρνητικά διακριτική, καθοδηγητικά διακριτική ήπαρωθητική (βλ.και πολλαπλές λειτουργίες ερεθισμάτων).
- Λειτουργική (ή αιτιώδης) σχέση (functional (ή causal) relation)
- Στην ψυχολογία, η παρατήρησηότιτοεπίπεδομιας συμπεριφοράς (μιας εξαρτημένης μεταβλητής)εξαρτάται από το επίπεδο ενός χειρισμού του περιβάλλοντος(μιας ανεξάρτητης μεταβλητής)όπου ελέγχονταιάλλεςπηγέςμεταβλητότητας συμπεριφοράς(εξωγενείς μεταβλητές).
- Λειτουργική ισοτιμία δράσεων (functional equivalence of responses)
- Κατάσταση στην οποία δύοδράσεις έχουν μια κοινή επίδραση στο περιβάλλον, παρά τις τυχόν διαφορές στη μορφή τους, και επομένως ανήκουν στην ίδια συντελεστική τάξη.Γιαπαράδειγμα,τονα παίρνει κανείς ταξί ή λεωφορείο συνιστά δυο διαφορετικές μορφές δράσης οι οποίες είναι λειτουργικά ισότιμες για συγκεκριμένες συνέπειες, π.χ. και οι δύο επιφέρουν τα ενισχυτικά θεάματα της μετακίνησης.Δύο μορφές δράσης που είναι ισότιμες για μία λειτουργία μπορεί να έχουν και μη κοινές συνέπειες, π.χ. η επιλογή του ταξί να τιμωρηθεί με την αφαίρεση περισσότερων χρημάτων, και του λεωφορείου να τιμωρηθεί με το ενοχλητικό πλήθος κόσμου που παράγει.
- Λεκτική συμπεριφορά (verbal behavior)
- Από την άποψη του συμπεριφορισμού, γενικός όρος γιατιςμορφές συντελεστικής συμπεριφοράς των οποίων η διαμόρφωση και η διατήρηση βασίζονται σε θετικά ή/και αρνητικά ενισχυτικές συνέπειες οι οποίες προέρχονται από τη συμπεριφορά άλλων ατόμων (δεν περιορίζεται στις δράσεις τουφθογγικού και του γραπτού λόγου , αλλά περιέχει επίσης τις χειρονομίες,τις εκφράσεις του προσώπου, τις ανταποκρίσεις σε απαιτήσεις ή σε παρατηρήσεις και οποιαδήποτε άλλη μορφή δράσης οι διαστάσεις και η πιθανότητα εκδήλωσης της οποίας οφείλονται σε ενισχυτικές συνέπειες που προέρχονται από τη συμπεριφορά άλλων ατόμων).
- Λεκτικός ενισχυτής (verbal renforcer)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε θετικά ή αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα ( ΕΑΕή ΕΕΕ ) το οποίο προέρχεται από τη συμπεριφορά ενός άλλου ατόμου. Συχνά λειτουργούν επίσης ως διακριτι- κά ερεθίσματα (Ε° ή/και ΕΔ) (ο λεκτικός ενισχυτής δεν περιορίζεται στα ερεθίσματα του φθογγικού λόγου ·περιλαμβάνειταερεθίσματα από τις χειρονομίες, τις εκφράσεις του προσώπου, τις ανταποκρίσεις σε απαιτήσεις ή σε παρατηρήσεις καιοποιαδήποτε άλλο ερέθισμα τ ο υ οποίου η — κατά συνέπεια δράσης—παραγωγή ή τερματισμός αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης αυτής της μορφής, εφόσον είναι το προϊόν της συμπεριφοράς ενός άλλου ατόμου).
- Μαζοχισμός (masochism)
- Όρος της ψυχανάλυσης που χαρακτηρίζει ένα υποθετικό ψυχικό αίτιο συμπεριφοράς. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για οποιαδήποτε κατάσταση στην οποία επώδυνα ή άλλα ερεθίσματα, που συνήθως λειτουργούν ως αρνητικοί ενισχυτές, αποκτούν θετικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα ως διαφορικά πλαίσια ενίσχυσης δράσεων (δηλαδή ως διακριτικά ερεθίσματα ΕD). Στο λεγόμενο σεξουαλικό μαζοχισμό [sexual masochism], επώδυνα ερεθίσματα αποκτούν τη δυνατότητα να προκαλούν σεξουαλικές αντιδράσεις λόγω της συσχέτισής τους με τα ανεξάρτητα προκλητικά ερεθίσματα για τη σεξουαλικήδιέ- γερση,καθώς και ναενισχύουν θετικά τις μορφές δράσης που τα παράγουν.
- Μέγεθος της αντίδρασης (response magnitude (in respondent behavior))
- Η επέκταση,το ποσό ενέργειας ή η ένταση μιας αντίδραοης μία από τις δύο κυρίες μετρήσεις της ιοχύος αντανακλαοτικών. Όσο μεγαλύτερη είναιη αντίδραση που προκαλείται, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται η ισχύς του αντανακλαστικού.
- Μέθοδος του κουδουνιού και του στρώματος (ή «στρώμα του ενουρητικού») (bell-and-pad method)
- Μέθοδος για τη δημιουργία ενός εξαρτημένουαντανακλαστικού μεένα εοωτερικό ουδέτερο ερέθισμα (τοξύπνημα από το ερέθισμα μιας γεμάτης κύστης) μέσα από τη συσχέτιση του ΕΟ με ένα ανεξάρτητο προκλητικό ερέθιομα γι' αυτή την αντίδραση (με τον ήχο ενός κουδουνιού).
- Μεθοδολογικός συμπεριφορισμός (methodological behaviorism)
- Το όνομα που έδωσε ο B. F. Skinner στον πρώιμο συμπεριφορισμό του J. B. Watson για τη διευκόλυνση της διάκρισής του από τη δική του προσέγγιση, το θεμελιώδη ουμπεριφοριομό.Σε μια εποχή στην οποία η ψυχολογία χαρακτηριζόταν από ατελείωτες και ανεπίλυτες διαμάχες σχετικά με τη δομή του (μη φυσικού) νου , ο Watson απέκλεισε την επιστημονική διερεύνηση της ιδιωτικά παρατηρήοιμης ουμπεριφοράς (σκέψη, φαντασία) για μεθοδολογικούς λόγους, υποστηρίζοντας ότι δύο άνθρωποι δεν μπορούν ναπαρατηρήσουν την επίδραση φυσικών γεγονότων στη σκέψη του ενός από αυτούς. Βασισμένος στην υπόθεοη της ομοι- ομορφίας, ο Skinner ισχυρίστηκε ότι ο καθορισμός πολλών φαινόμενων της φύσης δεν παρατηρείται άμεσα, αλλά ερμηνεύεται επιοτημονικά με βάση παρατηρήσεις σε παρόμοιες,πειραματικά ελεγχόμενες συνθήκες.Ο Skinner ονόμασε τη δική του εκδοχή του συμπεριφορισμού "radical" (δηλαδή ριζική, της ρίζας ή θεμελιώδη) για να τονίσει την εκ νέου ένταξη όλων των ψυχολογικών φαινομένων (αντίληψη, σκέψη κ.ά.) στη νατουραλιστική επιστήμη της συμπεριφοράς, εφόσον αυτά έχουν βιολογικές διαστάσεις και μπορούν να παρατηρηθούν από τουλάχιστον ένα άτομο (δηλαδή μέσω αυτοπαρατήρησης)(πρβλ.με θεμελιώδη συμπεριφοριομό).
- Μεταβίβαση (transference)
- Όρος της ψυχανάλυσης για τη θεωρητική επίδραση του ασυνείδητου νου του θεραπευόμενου στα συναισθήματά του προς το θεραπευτή. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, είναι η γενίκευση εξαρτημένων συναισθηματικών αντανακλαστικών από σημαντικά πρόσωπα (ως ΕΕΠ ) της ζωής του θεραπευόμενου στο θεραπευτή.
- Μεταβλητή υποκειμένου (subject variable)
- Σε μελέτες με την παρατηρητική ή την πειραματική μέθοδο, μια μέτρηση ή κατηγοριοποίηση προϋπαρχουσών διαφορών στη συμπεριφορά ή/και σεάλλα χαρακτηριστικά των υποκειμένων (π.χ. στο επίπεδο επιθετικότητας, στο φύλο κ.ά.). Σε πειράματα, οι μεταβλητές του υποκειμένου συχνά (και κατά λάθος) αναφέρονται ως «ανεξάρτητες» μεταβλητές (με αντίστοιχες αναφορές σεαιτιώδεις σχέσεις, π.χ. «η επίδραοη του φύλου οτο...»). Τα χαρακτηριστικά των υποκειμένων που προϋπάρχουν του πειράματος δεν τα χειρίζεται ο ερευνητής, οπότε δεν υπάρχει κανένας τρόπος απομόνωσης των ανεξάρτητων επιδράσεών τους. Η παρατήρηση ότι οι επιδράσεις μιας ανεξάρτητης μεταβλητής σε μια εξαρτημένη μεταβλητή διαφοροποιούνται συστηματικά με τα επίπεδα μιας μεταβλητής υποκειμένου είναι συχνά σημαντική, αλλά δεν σημαίνει ότι η μεταβλητή υποκειμένου είναι από μόνη της υπεύθυνη γι ' αυτή τη διαφοροποίηση, μια και η μεταβλητή αυτή καθορίζεται από άλλους, μη δοκιμασμένους στο πείραμα παράγοντες.
- Μεταβλητότητα στη μορφή δράσης (behavioral variability ή variability of response form)
- Το επίπεδο της ποικιλίας στις διαστάσεις μιας συγκεκριμένης μορφής δράσης που εκδηλώ-νονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο. Η μεταβλητότητα στη μορφή δράσης μειώνεται με τησυνεχή ενίσχυση μιαςσυγκεκριμένης μορφής και αυξάνεται με την ασυνεχή ενίσχυση της και ιδιαίτερα με την εξάλειψη της ενίσχυσης της. Αυξάνεται επίσης όταν η ίδια η μεταβλητότητα στη μορφή δράσεων γίνεται τοκριτήριο ενίσχυσης (βλ.πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης της μεταβλητότητας δράσεων).
- Μη ανατρέψιμη πειραματική επίδραση (non-reversable experimental effect)
- Στην εκτεταμένη ανάλυση της ατομικήςσυμπεριφοράς, κάθε αλλαγή στη συμπεριφορά από το βασικό επίπεδο που καθορίστηκε από το χειρισμό μιας ανεξάρτητης μεταβλητής(καιόχιαπό κάποιαεξωγενή μεταβλητή)κατά τηφάση χειρισμού Β, η οποία δεν ανατρέπεται στο βασικό επίπεδο σε μια φάση ανατροπής Α', επειδή η πειραματικής προέλευσης αλλαγή της συμπεριφοράς έχει επιδράσεις στο γενικότερο περιβάλλον οι οποίες και τη διατηρούν.
- Μηχανισμός άμυνας (defence mechanism)
- Όρος της ψυχανάλυσης για ένα υποθετικό σύνολο ασυνείδητων, οργανωμένων ψυχικών ενεργειών που διέπουν τη συμπεριφορά. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη αλληλεπίδραση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία μια ενισχυμένη μορφή δράσης επίσης τιμωρείται, ώστε τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωσή της να αποκτούν αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα και τα ερεθίσματα τα οποία παράγονται από άλλες μορφές δράσης που τερματίζουν αυτάτα προειδοποιητικά ερεθίσματα να αποκτούν θετικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα (γίνονται δηλαδή σήματα ασφαλείας).
- Μικροσυμπεριφορισμός (molecular behaviorism)
- Άποψη που εκφράστηκε απο ορισμένους συμπεριφοριστές (ανάμεσα τους και ο B. F. Skinner) σύμφωνα με την οποία η πιθανότητα εκδήλωσης δράοεωνκαθορίζεται από τη συσσώρευση των άμεσων ενισχυτι- κών επιδράσεών τους. Κατά τη μικροσυμπεριφοριστική άποψη, ο καθορισμός της πιθανότητας εμφάνισης δράσεων από τις χρονικά καθυστερημένες συνέπειές τους ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα της εξαρτημένα (θετικά ή αρνητικά ) ενιοχυτικής αποτελεοματικότητας των ερεθισμάτων που παράγονται αυτόματα και άμεσα κατά την εκδήλωσή τους. Σημειώστε ότι η άποψη αυτή είναι«μικροσκοπική» μόνο αναφορικά με τη «μακροουμπεριφοριοτική» άποψη.Συγκριτικάμε τη γνωστική άποψη (στην οποία η κάθε δράση αποδίδεται σε ένα αμέσως προηγούμενο γνωστικό «αίτιο»),η «μικροσυμπεριφοριστική» άποψη, ότι δηλαδήη πιθανότηταεκδήλωοης δράσεων μεκαθυστερημένες συνέπειεςκαθορίζεται μακροπρόθεσμα από τις άμεσες, εξαρτημένα ενισχυτικές αυτόματες συνέπειές τους,των οποίων η ενισχυτική δύναμη βασίζεται στο γεγονός ότι τα ερεθίσματα αυτά αποτελούν πλαίσια ενίσχυσης των επομένων δράσεων, είναι προφανώς «μακροσκοπική»(πρβλ. μακροουμπεριφοριομό).
- Μνήμη (memory)
- Στη γνωστικήψυχολογία και στην κοινή γνώμη,η υποθετική «αποθήκη» του νουόπου «τοποθετούνται» γνωστικές αναπαραστάσεις των γεγονότωνκαιστην οποία φυλάγονται γιαμελλοντική «χρήση» ως πηγή πρόκλησης της συμπεριφοράς τού να θυμηθεί κανείς κάποιο γεγονός που συνέβη στο παρελθόν. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, η «μνήμη» είναι μια μη φυσική εξήγηση ενός φυσικού φαινομένου, σύμφωνα με την οποία υπάρχουν συμπεριφορές που λόγω του ιστορικού διαφορικής ενίοχυοης εκδηλώνονται με την εμφάνιση του κατάλληλου διακριτικού ερεθίοματος EDκαι όχι πριν από αυτό. Για παράδειγμα, όταν κάποιος απαγγέλλει ένα ποίημα «απόμνήμης», τα ακουστικά και άλλα ερεθίσματα της εκδήλωσης ενός στίχου προξενούν (ως ED) την εκδήλωσητου επόμενου, ώστε να μην υπάρχει ανάγκη για κάποιο EDμε μορφή σημειώσεων -η εκδήλωση αυτή δεν προκαλείται από κάποια μη φυσική αντιπαράσταση των στίχων. Παρομοίως, στη συμπεριφοριστική θεώρηση, η λεγόμενη «αναζήτηση μνήμης» είναι η εκδήλωσηπροδρομικώνδράοεων(π.χ.«Από πού τον γνωρίζω αυτόν,από το πανεπιοτήμιο,από τη γειτονιά, από το μαγαζί...»),οι οποίες μπορούν να επιφέρουν ένα ουμπληρωματικό διακριτικό ερέθιομα EDπου προξενεί την επιθυμητή (αλλά μέχρι στιγμής άγνωστη) δράση (π.χ. «Ναι! Είναι ο τραπεζίτης που αρνήθηκε να μου δώοει το δάνειο!»). Από την άποψη του συμπεριφορισμού, η αναφορά σε κάποια απεικόνιση του τραπεζίτη που «βρίσκεται» σε μια υποθετική αποθήκη του νου δεν προσφέρει τίποτε ωφέλιμο στην ικανότητά μας να προβλέπουμε και να ελέγχουμε το φαινόμενο.
- Μορφή δράσης (response form ή topography (τοπογραφία) of response)
- Όρος που περιγράφει τις φυσικές διαστάσεις (π.χ. σχήμα, ένταση, εμφάνιση) μιας μονάδας της συντελεστικής ουμπεριφοράς, χωρίς αναφορά στη λειτουργία της (στις ενισχυτικές ή μη συνέπειές της).Οιδράσεις μιας συντελεοτικής τάξης διαφέρουν στη μορφή τους, αλλά έχουν την ίδια λειτουργία. Αντιθέτως, οι δράσεις ανεξάρτητων λειτουργικών τάξεων μπορεί να μοιάζουν στη μορφή (π.χ. μια δράση με το τηλεκοντρόλ μιας τηλεόρασης και μια δράση με το τηλεκοντρόλ της πόρτας ενός πάρκινγκ είναι σχεδόν της ίδιας μορφής», αλλά έχουν διαφορετικές επιδράσεις στο περιβάλλον.
- Νατουραλισμός (naturalism)
- Η φιλοσοφική άποψη ότι όλος ο κόσμος έχει φυσικές διαστάσεις και ότι ο μεταφυσικός κόσμος (π.χ. ο νοητικός ή ψυχικός κόσμος ως πηγές συμπεριφοράς και όχι ως βιολογικές διεργασίες) δεν υπάρχει.
- Νόμος του αποτελέσματος (law of effect)
- Θεωρία που διατύπωσε ο Αμερικανός ψυχολόγος E. L. Thorndike σχετικά με την επίδραση των γεγονότων που στη συμπεριφοριστική προσέγγισηονομάζονται ενιοχυτικές ουνέπειες δράοεων. Κατά τον Thorndike, όλες οι συμπεριφορές προκαλούνται αντανακλαστικά από τα προγούμενά τους ερεθίοματα, και όταν ηπρόκληση μιας αντίδρασης ακολουθείται από ικανοποιητικά ή ευχάριστα γεγονότα,αυξάνεταιη προκλητική δύναμη του ερεθίσματος που την προκάλεσε ( Ε -->Α ). Ενώ συχνά αναφέρεται ως μια πρώιμη εκδοχή της αρχής της ενίοχυοης (επειδή και οι δύο αποδίδουν την προέλευση μονάδων της συμπεριφοράς στις συνέπειες προηγούμενων συμπεριφορών), ο νόμος του αποτελέσματος ανήκει στο πλήθος των ψυχολογικών προσεγγίσεων σύμφωνα με τις οποίες η κάθε δράση καθορίζεται από αμέσως προηγούμενα ερεθίσματα, άποψη της οποίας η απόρριψη αποτελεί βασικό γνώρισμα της συμπεριφοριστικής αιτιολόγησης της ουντελεστικής ουμπεριφοράς (πρβλ. με ενίοχυοη).
- Νόμος του ταιριάσματος (matching law)
- Αρχή που περιγράφει τον καθορισμό της κατανομής δράσεωνσε ταυτόχρονα προγράμματα ενίοχυοης. Σύμφωνα με τη γενική εξίσωση του νόμου όταν δύο προγράμματα ενίοχυσης ισχύουν ταυτόχρονα για δύο μορφές δράσης, η σχετική ουχνότητα εμφάνιοης των δύο μορφών δράσης ταιριάζει με τη σχετική ουχνότητα ενίοχυσης των δύοδράσεων. Όταν υπάρχει μια διαφορά στην ενιοχυτική αποτελεοματικότητα των υνεπειών δύο μορφών δράσης, ηεξίσωση προσαρμόζεται με τον πολλαπλασιασμό της συχνότητας ενίσχυσης του δυνατότερου ενισχυτή, ανάλογα με το μέγεθος της διαφοράς στη δύναμή τους.
- Νους (mind)
- Από την άποψη του συμπεριφορισμού, όρος που υποδηλώνει το σύνολο των τάσεων ενός ατόμου να αντιλαμβάνεται, να σκέφτεται, να αισθάνεται και να ενεργεί με τους τρόπους που το χαρακτηρίζουν, και που δεν αποτελεί αιτία τους.
- Ομαδική-στατιστική μέθοδος (group design ή statistical method)
- Πειραματικήμέθοδος στην οποία οι επιδράσεις άγνωστων εξωγενώνμεταβλητών ελέγχονταιμέσααπό την κατανομή τους σε ομάδες πολλαπλών υποκειμένων.Εφόσον οι πειραματικές ομάδες θεωρούνται ότι είναι, κατά μέσο όρο, ισοδύναμες όσον αφορά τις επιδράσεις εξωγενών μεταβλητών, οι διαφορές στο μέσο όρο της συμπεριφοράςσε αυτές αποδίδονται στην ανεξάρτητημεταβλητή.
- Οντογενετική συνάρτηση (ή συνάρτηση ενίσχυσης) (ontogenetic contingency (ή contingency of reinforcement))
- Όρος του Skinnerγια μια από τις δύο βασικές τάξεις γεγονότων που είναι υπεύθυνα για τη συντελεστική συμπεριφορά ενός ατομικού οργανισμού. Αυτές είναι η διαμόρφωση δράσεων από τις διαφορικές συνέπειές τους κατά τη διάρκεια της ζωής του (οι οντογενετικές συναρτήσεις) και η διαφοροποίηση των γενετικών χαρακτηριστικών του από τη διαφορική αναπαραγωγική επιτυχία των προγόνων του (οι φυλογενετικέςσυναρτήσεις)
- Ουδέτερο ερέθισμα (Ε°) (neutral stimulus (NS))
- Σε σχέση με την προκαλούμενη συμπεριφορά, οποιοδήποτε ερέθισμα το οποίο δεν προκαλεί μια συγκεκριμένη αντίδραση (δηλαδή τα ερεθίσματα είναι «ουδέτερα» σε σχέση με μια συγκεκριμένη λειτουργία — μπορεί όμως να είναι προκλητικά γιακάποια άλλη αντίδραση). Σε σχέση με τη συντελεστική συμπεριφορά, οποιοδήποτε ερέθισμα το οποίο δεν διαθέτει μια συγκεκριμένη ενισχυτική, διακριτική, καθοδηγητικά διακριτική ή παρωθητική λειτουργία. Και πάλι το ερέθισμα διαπιστώνεται ότι είναι ουδέτερο σε σχέση με μια συγκεκριμένη λειτουργία — δενείναι απόλυτα χωρίς επίδραση στησυμπεριφορά του ατόμου, αλλιώς δεν θα μπορούσε να αποκτήσει ποτέ κάποια προκλητική, ενισχυτική, διακριτική ή παρωθητική λειτουργία.
- Ουσιαστικοποίηση (essentialism)
- Τρόπος εξήγησης της προέλευσης φυσικών φαινομένων, συμπεριλαμβανομένης και της συμπεριφοράς. Οι κατηγορίες φαινομένων (π.χ. ο αθλητισμός, το άγχος κ.λπ.) αντανακλούν κάποιες καθολικές, σταθερές ιδιότητες, οι οποίες θεωρείται ότι προϋπάρχουν και καθορίζουν το κάθε παράδειγμα της κατηγορίας (π.χ. ο ποδοσφαιριστής κάνει ένα καλό σουτ επειδή είναικαλός αθλητής,ο φοιτητής τραυλίζει επειδή είναι αγχωμένος κ.ο.κ.).
- Πάλη για την εξουσία (power struggle)
- Μορφή κοινωνικά διασυνδεδεμένης συντελεστικής αλυσίδαςχωρίς λειτουργικήένωση,στην οποία, για τη συμπεριφορά δύο ή περισσότερων ανθρώπων, η παροχή αρνητικών ενισχυτών στον άλλο (ήη αφαίρεση θετικών αρνητικών από τον άλλο) ενισχύεται περιστασιακά από τον τερματισμό αρνητικών ενισχυτών πουπροέρχονται από τον άλλο. Πρόκειται δηλαδή για μια αλληλεπίδραση στην οποία διαμορφώνονται μαζί τα ρεπερτόρια χρήσης της τιμωρίαςκαι των δύο (ήπερισσότερων) συμμετεχόντων.
- Παραλλαγή συμπεριφοράς (behavioral variant)
- Μορφή της ουντελεοτικής συμπεριφοράς η οποία επάγεται από την ενίοχυοη ή την εξάλειψη της ενίοχυοης άλλων μορφών.
- Παρασυμπαθητική διέγερση (parasympathetic arousal)
- Σύνθετη ανεξάρτητη ή εξαρτημένη αντίδραοη προερχόμενη από τη δραστηριότητα του παρασυμπαθητικού τομέα του αυτόνομου νευρικού συστήματος, που αφορά τη μείωση του καρδιακού ρυθμού, της αναπνοής και της πίεσης του αίματος το οποίο συγκεντρώνεται στους λείους μυς και στους αδένες, διευκολύνοντας την πρόκληση πεπτικών αντιδράσεων και άλλων καταβολικών ενεργειών, αλλά μειώνει την ετοιμότητα του σώματος για ζωηρές δράσεις όπως το τρέξιμο ή η αντεπίθεση(πρβλ.με ουμπαθητική διέγεροη).
- Παρατηρητική δράση (observing response)
- Κάθε δράση η οποία επιφέρει ή εντοπίζει ένα ερέθισμα και ενισχύεται από αυτό το γεγονός, επειδή στο παρελθόν το ερέθισμα αυτό αποτέλεσε το πλαίσιο διαφορικής θετικής ή αρνητικής ενίσχυσης (Ε°) άλλων δράσεων.
- Παρατηρητική μέθοδος (observational method)
- Επιστημονική παρατήρηση της τάξης μεταξύ δύο ή περισσότερων μεταβλητώ νστην οποία υπάρχει ένας ολοκληρωμένος ορισμός των διαστάσεών τους και μια ποσοτική αξιολόγηση των επιπέδων τους, καθώς και της μεταξύ τους σχέσης. Στην ψυχολογία, οι παρατηρήσεις μπορεί να γίνονται μεταξύ δύο χαρακτηριστικών της συμπεριφοράς(π.χ. απογοήτευσης και θυμού) ή μεταξύ χαρακτηριστικών της συμπεριφοράς και περιβαλλοντικών συνθηκών (π.χ. απογοήτευσης και αποδοκιμασίας),σε καμιά όμως περίπτωση δεν προσφέρουν απόδειξη για την ύπαρξη αιτιωδών σχέοεων μεταξύ μεταβλητών, επειδή η παρατηρητικήμέθοδος δεν διαθέτει τρόπο απόρριψης των πιθανών επιδράσεων άλλων γνωστών ή άγνωστων παραγόντων, που μπορεί να είναι πραγματικά υπεύθυνες για τη συστηματική σχέση των μεταβλητών που παρατηρήθηκε.
- Παρουσίαση του Επ κατά την απουσία του Ε° ή/και παρουσίαση του Ε° κατά την απουσία του Επ (inhibitory conditioning)
- Περιβαλλοντικές συνθήκες που καθυστερούν ή αποκλείουν τη δημιουργία ενό ςεξαρτημένου αντανακλαστικού ή περιορίζουν την ισχύ του . Η δημιουργία ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού δεν βασίζεται μόνο στη συσχέτιση του Ε° και του ΕΠγια τη συγκεκριμένη αντίδραση, αλλά και στον περιορισμό της ξεχωριστής παρουσίασης αυτών των ερεθισμάτων.
- Παροχή ενισχυτικών γεγονότων ανεξάρτητα από τη συμπεριφορά (non-contingent reinforcement)
- βλ.πρόγραμμα ενίσχυσης ρολογιού.
- Παρωθητική διαδικασία (motivational operation ή drive operation)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε περιβαλλοντική συνθήκη η οποία αυξάνει ή μειώνει προσωρινά τη θετικά ενισχυτική ή την αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα ερεθισμάτων.
- Παρωθητική διεργασία (motivational process)
- Ο καθορισμός της ενισχυτικής δύναμης ερεθισμάτων ονομασία για το σύνολο οποιασδήποτε παρωθητικής διαδικασίας ,μαζί με την προσωρινή αύξηση ή μείωση στη θετικά ενισχυτική ή στην αρνητικά ενισχυτική αποτελεσματικότητα ερεθισμάτων που καθορίζεται από αυτήν.
- Παύση κατόπιν ενίσχυσης (post-reinforcement pause)
- Φαινόμενο τηςσυντελεστικής συμπεριφοράς, είναι η περίοδος διακοπής στην εκδήλωση δράσεων που εμφανίζεται ύστερα από την παραγωγή (ή την απλή παρουσίαση) ενός θετικά ενισχυτικού ερεθίσματος ή ύστερα από τον τερματισμό ενός αρνητικά ενισχυτικού ερεθίσματος. Είναι σχετικά μεγάλη στα αμετάβλητα προγράμματα ενίσχυσης (ΑΑ, ΑΧΔ και ΑΡ) και καθορίζεται από τη λειτουργία των συνθηκών κατόπιν ενίσχυσης ως διακριτικών ερεθισμάτων (EDκαι ΕΔ) για τη παραγωγή του επόμενου ενισχυτικού ερεθίσματος.
- Παυλοβιανή διαδικασία απόκτησης αντανακλαστικών (pavlovian conditioning)
- Εναλλακτικός όρος για τη συσχέτιση ουδέτερων και προκλητικώ νερεθισμάτων.
- Πείραμα (experiment)
- Επιστημονικήμελέτη στην οποία υπάρχει τρόπος απομόνωσης των αιτιωδών σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών. Ειδικά στην ψυχολογία,πραγματοποιείται μέσα από το συστηματικό χειρισμό συνθηκών και τη καταγραφήτης συμπεριφοράς των υποκειμένων.
- Πειραματική ανάλυση της συμπεριφοράς (experimental analysis of behavior)
- Νατουραλιστική επιστήμη της συμπεριφοράς που προέκυψε από τη φιλοσοφία της επιστήμης του θεμελιώδους συμπεριφορισμού.Χαρακτηρίζεται από τη χρονικά εκτεταμένη πειραματική ανάλυση της σχέσης μεταξύ της συμπεριφοράς ατομικών οργανισμών και των συνθηκών της. Για να αυξηθεί η δυνατότητα γενίκευσης των αρχών που προκύπτουν από τις πειραματικές αναλύσεις, οι συμπεριφορές που μελετώνται είναι συνήθως αντιπροσωπευτικέςδράσεις(π.χ.ραμφίσματαπλήκτρου, πίεση μοχλού) με σχετικά απλούς οργανισμούς (π.χ.περιστέρια,αρουραίους), αλλά και με ανθρώπους (ιδιαίτερα σε μελέτες χαρακτηριστικών συμπεριφοράς τα οποία δεν εμφανίζονται σε άλλα βιολογικά είδη, όπως η σχέση μεταβατικότητας ερεθισμάτων).
- Πειραματικό σχέδιο ABAB (ΑΒΑΒ design)
- Εκτεταμένη παραλλαγή του πειραματικού σχεδίου ανατροπής ΑΒΑ, η οποία, πέρα από την ανατροπή στη βασική φάση(Α'), προσθέτει και μια ανατροπή στη φάση χειρισμού (Β'). Πέρα από την πρόσθετη απόδειξη της αξιοπιστίας της επίδρασης της ανεξάρτητης μεταβλητής την οποία παρέχει σε σχέση με το σχέδιο ΑΒΑ, το σχέδιο ΑΒΑΒ προτιμάται σε περιπτώσεις στις οποίες η επίδραση αυτή είναι επιθυμητή (π.χ. στο πλαίσιο της εκπαίδευσης ή της ψυχοθεραπείας), επειδή το πείραμα δεν τελειώνει με τη συμπεριφορά στο αρχικό, μη επιθυμητό (φάση Α) επίπεδο της.
- Πειραματικό σχέδιο ΑΒΑ (σχέδιο ανατροπής) (ABA design (ή reversal design))
- Στη μέθοδο εκτεταμένης ατομικής ανάλυσης, η πιο δυνατή δοκιμασία της αξιοπιστίας των πειραματικών ευρημάτων. Μετά από τη βασική φάση Α και τη φάση χειρισμού Β, η αρχική συνθήκη (Α') ανατρέπεται παρέχοντας δύο δοκιμασίες της χωροχρονικήςτάξης μεταξύ επιπέδων της ανεξάρτητηςκαι της εξαρτημένης μεταβλητής.
- Πειραματικό σχέδιο πολλαπλού βασικού επιπέδου (multiple baseline design)
- Στην εκτεταμένη ατομική ανάλυοη, πειραματικό σχέδιο που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση της αξιοπιοτίας της επίδρασης της ανεξάρτητης μεταβλητής όταν οι αλλαγές στη συμπεριφο- ρά που εμφανίστηκαν στη φάοη χειριομού Β δεν θα μπορούσαν να ανατραπούν σε μια φάοη ανατροπής Α', συνήθως επειδή μια καινούργια μορφή δράσης ενισχύεται και εκτός πλαισίου του πειράματος. Στο πειραματικό σχέδιο πολλαπλού βασικού επιπέδου με διασταύρωση υποκειμένων [multiple baseline design across subjects], το κάθε υποκείμενο έχει μια βαοική φάοη διαφορετικής διάρκειας, ώστε να υπάρχει μια ποικιλία χρονικών σχέσεων μεταξύ του χειρισμού της ανεξάρτητης μεταβλητής και της αλλαγής στο επίπεδο της εξαρτημένης μεταβλητής. Εάν η αλλαγή της συμπεριφοράς ακολουθεί σταθερά το χειρισμό της ανεξάρτητης μεταβλητής παρά τις διαφορές στη διάρκεια της βασικής φάσης, θεωρείται ότι παρέχει απόδειξη της ανεξάρτητης (από εξωγενείς μεταβλητές) επίδρασής του στη συμπεριφορά των υποκειμένων. Στο πειραματικό σχέδιο πολλαπλού βασικού επιπέδου με διασταύρωση συμπεριφορών [multiple baseline design across behaviors] δύο ή περισσότερες μορφές δράοης του ίδιου ατόμου καταγράφονται ταυτόχρονα (υπάρχουν δηλαδή δύο ταυτό- χρονες βασικές φάσεις Α), και όταν οι ουχνότητες εκδήλωοης και των δύο συμπεριφορών είναι σταθερές, οι πειραματικές συνθήκες αλ- λάζουν μόνο σε σχέση με μία από αυτές. Αργότερα, δηλαδή σε μια διαφορετική χρονική στιγμή, αλλάζουν οι πειραματικές συνθήκες σε σχέση με την άλλη μορφή δράσης. Εάν η ανεξάρτητη μεταβλητή έχει μια παρόμοια επίδραση και στις δύο συμπεριφορές, παρά τη διαφορά στη χρονική στιγμή των δύο χειρισμών, θεωρείται ότι παρέχει απόδειξη ότι η ανεξάρτητη μεταβλητή (και όχι κάποια εξωγενής μεταβλητή) καθόριζε τις παρατηρήσιμες αλλαγές στη συμπεριφορά.
- Πειραματικός θάλαμος («θάλαμος του Skinner») (experimental chamber ή operant conditioning chamber ("Skinner box"))
- Κλειστό, ελεγχόμενο περιβάλλον, απομονωμένο από τις επιδράσεις εξωγενών μεταβλητών για τη διευκόλυνση της διερεύνησης γενικεύσιμων αρχών της μακροπρόθεσμης σχέσης μεταξύ της πιθανότητας εκδήλωοης αντιπροοωπευτικών δράοεων και των πρότερων και επακόλουθων ερεθιομάτων τους, συνήθως με υποκείμενα σχετικά απλών βιολογικών ειδών. Περιλαμβάνει έναν τρόπο ακριβούς παρουσίασης διακριτικών/εξαρτημένα ενιοχυτικών ερεθιομάτων, ένα τουλάχιστον χειριστήριο [operandum ή manipulandum] που καταγράφει τ η ν εκδήλωση δράσεων μιας ουντελεοτικής τάξης και έναν τουλάχιστον μηχανισμό για το χειρισμό των ανεξάρτητα (θετικά ή αρνητικά) ενισχυτικών ουνεπειών αυτών των δράσεων. Ο όρος Skinner box χρησιμο- ποιείται κυρίως από όσους είναι αντίθετοι στην προσέγγισή μας, υπονοώντας την υποτιθέμενη απλοϊκή αντιμετώπιση του συμπεριφοριστή απέναντι στην πολύπλοκη φύση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
- Περίοδος μεταξύ δράσεων (ΠΜΔ) (interresponse time (IRT))
- Φαινόμενο της συντελεοτικής ουμπεριφοράς, αναφέρεται στη διάρκεια της παύσης που μεσολαβεί μεταξύ εκδηλώοεων των δράοεων μιας ουντελεοτικής τάξης. Στα προγράμματα διαφορικής ενίοχυοης ουγκεκριμένων ουχνοτήτων δράοεων, συγκεκριμένες περίοδοι μεταξύ δράσεων (ΠΜΔ) αποτελούν βασικά κριτήρια της ουνάρτηοης ενίοχυοης.
- Πίεση μοχλού (lever press)
- Χαρακτηριστική αντιπροσωπευτική δράοη, συνήθως με αρουραίους ή ανθρώπους ως πειραματικά υποκείμενα, αλλά και με άλλα βιολογικά είδη, η οποία περιλαμβάνει οποιαδήποτε μορφή δράσης κλείνει ένα μικροδιακόπτη που ενεργοποιείται από ένα μοχλό.
- Πιθανότητα εκδήλωσης (ή εμφάνισης) δράσεων (emission probability ή operant response probability)
- Η ισχύς μιας τάξης συντελεστικής ουμπεριφοράς. Συνήθως ταυτίζεται με τη μέτρηση της ουχνότητας εμφάνιοης δράοεων, όπου η πιθανότητα εκδήλωσης θεωρείται μεγαλύτερη όταν η μορφή δράσης εκδηλώνεται περισσότερο συχνά. Υπάρχουν όμως εναλλακτικές θεωρήσεις της ισχύος της συντελεστικής συμπεριφοράς, όπως η αντίσταση της συχνότητας εμφάνισης στην αλλαγή όταν αλλάζουν οι συνθήκες (βλ. αντίσταση αλλαγών ουνθηκών) και η σχετική συχνότητα εμφάνισης πολλαπλών μορφών δράσης (βλ. νόμος του ταιριάοματος).
- Πολλαπλές λειτουργίες ερεθισμάτων (multiple stimulus functions)
- Όρος που υποδηλώνει ότι το ίδιο ερέθισμα μπορεί ταυτόχρονα να έχει περισσότερες από μία λειτουργίες στη συμπεριφορά, π.χ. το ίδιο ερέθισμα μπορεί ταυτόχρονα να ενισχύσει τη μορφή δράσης που το επέφερε (ενισχυτική λειτουργία), να προκαλέσει μια αντίδραση (προκλητική λειτουργία) και να προξενήσει την εκδήλωση της επόμενης δράσης (διακριτική λειτουργία), η ενισχυτική δύναμη της συνέπειας της οποίας θεμελιώθηκε από την παρουσία του (παρωθητική λειτουργία).
- Πολλαπλό πρόγραμμα ενίσχυσης (ΠΟΛ) (multiple schedules of reinforcement (MULT))
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίοχυοης μεδύοή περισσότερα εναλλασσόμεναπρογράμματα, το καθένα από τα οποία εισάγεται με το δικό τουδιακριτικόερέθιομα ΕΠ. Το κάθεπρόγραμμα μπορεί να ισχύει για κάποιο αμετάβλητο ή μεταβλητό χρονικό διάστημα, με την αλλαγή των προγραμμάτων (μαζί με τα Ε° τους) να γίνεται ανεξάρτητα από τη συμπεριφορά του ατόμου, ή μπορεί να ισχύει μέχρι την παραγωγή ενός αμετάβλητου ή μεταβλητού αριθμού ενισχυτικών ερεθισμάτων.
- Πραγματισμός (pragmatism)
- Φιλοσοφική βάση του θεμελιώδους συμπεριφορισμού. Απορρίπτει τη δυνατότητα αντικειμενικής περιγραφής της πραγματικότητας —άρα το κριτήριο για την καλύτερη από δύο προτάσεις αναφορικά με τις αιτίες ενός φαινόμενου δεν είναι το σχετικό ποσό αλήθειας (όπως στο ρεαλιομό), αλλά η σχετική πρακτική ωφελιμότητά τους. Επιλέγει τις προτάσεις που καθιστούν την προέλευση του φαινομένου λιγότερο μυστηριώδη, πιο κατανοητή σχετικά με άλλα γνωστά φαινόμενα, περισσότερο προβλεπόμενη, και που, όπου είναι δυνατόν, αυξάνουν τη δυνατότητα ελέγχου του . Τέλος, ταυτίζει τη γνώση ενός φαινομένου με την πρακτική ωφελιμότητα της περιγραφής του (πρβλ. με ρεαλιομό).
- Πρόγραμμα αμετάβλητης αναλογίας (ΑΑ) (fixed ratio schedule (FR))
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυση βασίζεται στο ποοό δράσεων μιαςσουντελεοτικής τάξης που εκδηλώνονται,με το ποσό αυτό να είναι κάθε φορά το ίδιο, δηλαδή να μη μεταβάλλεται από το έναν ενισχυτή στον άλλο .
- Πρόγραμμα αμετάβλητου ρολογιού (ΑΡ) (fixed time (ή fixed clock) schedule (FT))
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία το ενισχυτικό γεγονός συμβαίνει ανεξάρτητα από τη συμπεριφορά του υποκειμένου, με τη λήξη ενός αμετάβλητου χρονικού διαστήματος.
- Πρόγραμμα αμετάβλητου χρονικού διαστήματος (ΑΧΔ) (fixed interval schedule)
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυοη βασίζεται στην εκδήλωση μίας μόνο δράσης της συντελεστικής τάξης μετά από το πέρασμα ενός αμετάβλητου χρονικού διαστήματος. Οι δράσεις που εκδηλώνονται πριν από τη λήξη αυτού του διαστήματος δεν συμβάλλουν στην παραγωγή του ενιοχυτικού ερεθίοματος.
- Πρόγραμμα αναλογίας (ratio schedule)
- Γενικός όρος για κάθε μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυση βασίζεται στο ποσό δράσεων μιας συντελεστικής τάξης που εκδηλώνονται, δηλαδή το ενισχυτικό ερέθισμα παράγεται μόνο με την εκδήλωση ενός ποσού «κατάλληλων» δράσεων. Συγκριτικά με τα προγράμματα κατά χρονικό διάστημα, τα προγράμματα αναλογίας διατηρούν σχετικά υψηλές συχνότητες εκδήλωσης δράσεων.
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης άλλων δράσεων (ΔΕΑ) (differential reinforcement of other (ή alternative ή incompatible) responses (DRO ή DRA) schedule)
- Μακροπρόθεσμη συνάρτηση στην οποία η ενισχυτική συνέπεια παράγεται όταν μια συγκεκριμένη μορφή δράσης δεν εμφανίζεται για μια συγκεκριμένη περίοδο. Αυτό το χρονικό διάστημα μπορεί να είναι το ίδιο κάθε φορά (ΔΕΑ-αμετάβλητου διαστήματος ή ΔΕΑ-ΑΧΔ) ή να αλλάζει από το ένα ενισχυτικό ερέθισμα στο άλλο (ΔΕΑ-μεταβλητού διαστήματος ή ΔΕΑ- ΜΧΔ).
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης ενδιάμεσων συχνοτήτων δράσεων (ΔΕΕ) (differential reinforcement of pacing schedule (DRP))
- Μακροπρόθεσμη συνάρτηση στην οποία τα ενισχυτικά ερεθίσματα παράγονται μόνο όταν η περίοδος μεταξύ δράσεων είναι μεγαλύτερη από κάποια συγκεκριμένη περίοδο χ, αλλά και μικρότερη από μια δεύτερη περίοδο ψ.
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης μεταβλητότητας (ΔΕΜ) (differential reinforcement of variability schedule (VAR))
- Μακροπρόθεσμη συνάρτηση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος όπουτο ενισχυτικό γεγονόςπαράγεταιμόνο ότανη μορφή της δράσης διαφέρει από τη μορφή των προηγούμενων χ ενισχυμένων δράσεων (π.χ. από τη μορφή των προηγούμενων 5 ενισχυμένων δράσεων: ΔΕΜ 5).
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης συγκεκριμένων συχνοτήτων δράσεων (differential reinforcement of interresponse times)
- Γενικός όρος για τα προγράμματα ενίσχυσης στα οποία η περίοδος μεταξύ δράσεων(ΠΜΔ) αποτελεί μέρος του κριτηρίου ενίσχυσης, π.χ. τα προγράμματα ΔΕΧ, ΔΕΨ και ΔΕΕ.
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης υψηλής συχνότητας δράσης (ΔΕΥ) (differential reinforcement of high rates of response schedule (DRH)].)
- Μακροπρόθεσμη συνάρτηση στην οποία οι ενισχυτικές συνέπειες παράγονται μόνο όταν ένας συγκεκριμένος αριθμός δράσεων της συντελεστικής τάξης εμφανίζεται μέσα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, όταν δηλαδή οι περίοδοι μεταξύ δράσεων (ΠΜΔ) είναι αρκετά μικρές.
- Πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης χαμηλών συχνοτήτων δράσης (ΔΕΧ) (differential reinforcement of low rates of response schedule (DRL)])
- Μακροπρόθεσμη συνάρτηση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία οι ενισχυτικές συνέπειες παράγονται μόνο όταν η περίοδος μεταξύ μιας δράσης της συντελεστικής τάξης και της προηγούμενης δράσης είναι μεγαλύτερη από κάποιο δεδομένο χρονικό κριτήριο. Το πρόγραμμα ΔΕΧ μπορεί να ενισχύει συμπτωματικά τις μορφές δράσεων που «γεμίζουν» την απαραίτητη περίοδο μεταξύ δράσεων.
- Πρόγραμμα ενίσχυσης (schedule of reinforcement)
- Μια σύνοψη της συστηματικής σχέσης μεταξύ της εκδήλωσης δράσεων μιας συντεϊεστικής τάξης και της παραγωγής θετικά ή αρνητικά ενισχυτικών συνεπειών σε ορισμένη χρονική περίοδο, δηλαδή ένας κανόνας που αναπαριστά τις συνθήκες κάτω από τις οποίες τα μέλη μιας λειτουργικής τάξης δράσεων είναι και δεν είναι αποτελεσματικά για κάποιο χρονικό διάστημα. Τα προγράμματα ενίσχυσης μπορεί να ρυθμιστούν με ακρίβεια από ειδικούς σε ψυχοθεραπευτικές ή εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, αλλά πάντοτε υπάρχουν αυτές οι μακροπρόθεσμες σχέσεις δράσεων-ενισχυτών, ανεξάρτητα από τη συστηματική παρατήρηση ή ρύθμισή τους.
- Πρόγραμμα ενίσχυσης ρολογιού (time-based schedule ή clock-based schedule)
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η παροχή ενισχυτών βασίζεται αποκλειστικά στο πέρασμα του χρόνου, ανεξάρτητα δηλαδή από τη συμπεριφορά του υποκειμένου. Ενώ η ενίσχυση δεν εξαρτάται από τη συμπεριφορά του υποκειμένου, τα προγράμματα ενίσχυσης ρολογιού διαμορφώνουν τη συμπεριφορά του με τη συμπτωματική ενίσχυση δράσεων (βλ. πρό γραμμα αμετάβλητου ρολογιού και πρόγραμμα μεταβλητού ρολογιού).
- Πρόγραμμα μεταβλητής αναλογίας (ΜΑ) (variable ratio schedule (VR))
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυση βασίζεται στο ποσό των δράσεων μιας συντελεστικής τάξης που εκδηλώνονται, με το ποσό αυτό να μεταβάλλεται από το έναν ενισχυτή στον άλλο .
- Πρόγραμμα μεταβλητού χρονικού διαστήματος (ΜΧΔ) (variable interval schedule (VI))
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυση βασίζεται στην εκδήλωση μιας μόνο δράσης της συντελεστικής τάξης μετά από το πέρασμα ενός μεταβλητού χρονικού διαστήματος. Οι δράσεις που εκδηλώνονται πριν από τη λήξη αυτού του διαστήματος δεν συμβάλλουν στην παραγωγή του ενισχυτικού ερεθίσματος.
- Πρότερο (της συμπεριφοράς) ερέθισμα (antecedent stimulus ή απλώς antecedent)
- Κάθε ερέθισμα που προηγείται της εκδήλωσης μιας δράσης ή της πρόκλησης μιας αντίδρασης, ανεξάρτητα από την επίδραση ή μη επίδραση του στη συμπεριφορά. Ένα πρότερο ερέθισμα μπορεί να λειτουργεί ως διακριτικό ερέθισμα ΕD ή ΕΔ , ως προκλητικό ερέθισμα Επ , μπορεί επίσης να θεμελιώσει ή να εκμηδενίσει την ενισχυτική αποτελεσματικότητα ενός άλλο υ ερεθίσματος, ή μπορεί να μην έχει καμιά διακριτική, προκλητική ή παρωθητική λειτουργία. Επομένως, ενώ όλα τα διακριτικά και προκλητικά ερεθίσματα είναι απαραιτήτως πρότερα (της συμπεριφοράς) ερεθίσματα, άλλα πρότερα ερεθίσματα δεν επηρεά- ζουν τις συμπεριφορές που τα ακολουθούν. Για παράδειγμα, στην οδήγηση, η ξαφνική εμφάνιση ενός μπλε φορτηγού μπορεί να προξενήσει φρενάρισμα και να προκαλέσει φόβο. Ενώ το μπλε χρώμα του φορτηγού εμφανίστηκε πριν από τη δράση, μάλλον δεν προξένησε (ως ΕD) το φρενάρισμα, και μάλλον δεν προκάλεσε (ως Επ ) την αντίδραση φόβου, παρόλο που εμφανίστηκε τη στιγμή της πρόκλησής της.
- Προβολή (projection)
- Όρος τηςψυχανάλυσης. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για έναν τρόπο τερματισμού των προειδοποιητικών σημάτων που παράγονται από την αρχική εκδήλωση μιας τιμωρημένης μορφής δράσης μέσα από τη λεκτική απόδοσή της σε άλλον . Η δράση αυτή διατηρεί κάποια επαφή με τα ενισχυτικά ερεθίσματα των τιμωρημένων μορφών, αλλά εφόσον δεν τιμωρείται, τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωσή της θα αποκτήσουν θετικά ενισχυτική δύναμη και ως σήματα αοφάλειας.
- Προγράμματα εκατοστιαίας αναλογίας (percentile schedule)
- Πρόγραμμα προδιαγραμμένης αλλαγής στο κριτήριο ενίσχυσης στην κλινική ή εκπαιδευτική διαμόρφωση δράσεων, ανάλογα με το ρυθμό επαγωγής και ενδυνάμωσης καινούργιων εγγύτατων μορφών. Σε οποιαδήποτε στιγμή της διαμόρφωσης, η μόλις εκδηλωμένη μορφή δράσης θα ενισχυθεί εάν αποτελεί εγγύτερη προσέγγιση της επιδιωκόμενης μορφής σε σχέση με ένα συγκεκριμένο ποσοστό από τις αμέσως προηγούμενες εκδηλωμένες μορφές (π.χ. εάν μοιάζει πιο πολύ με την επιδιωκόμενη μορφή σε σχέση με τουλάχιστον πέντε από τις αμέσως προηγούμενες δέκα εκδηλωμένες δράσεις). Έτσι , το κριτήριο ενίσχυσης γίνεται αυτόματα περισσότερο ή λιγότερο απαιτητικό, ανάλογα με την πρόσφατη επίδοση του εκπαιδευόμενου ή θεραπευόμενου .
- Προγράμματα κατά χρονικό διάστημα (interval schedule)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία η ενίσχυση βασίζεται στην εκδήλωση μίας μόνο δράσης της συντελεστικής τάξης μετά το πέρας ενός χρονικού διαστήματος. Οι δράσεις που εκδηλώνονται πριν από τη λήξη αυτού του διαστήματος δεν συμβάλλουν στην παραγωγή της ενισχυτικής συνέπειας. Συγκριτικά με τα προγράμματα αναλογίας, τα προγράμματα κατά χρονικό διάστημα διατηρούν σχετικά χαμηλές συχνότητες εκδήλωσης δράσεων.
- Προδρομικές δράσεις (precurrent behavior)
- Δράσεις των οποίων η εκδήλωση επιφέρει διακριτικά ερεθίσματα ED και ΕΔ που προάγουν τη λύση προβλημάτων, δηλαδή την εκδήλωση μιας (μέχρι την εκδήλωσή της) άγνωστης μορφής δράσης η οποία επιφέρει ένα γνωστό ενισχυτικό αποτέλεσμα.
- Προειδοποιητικό σήμα (warning signal)
- Σύντμηση του όρου εξαρτημένα αρνητικός ενισχυτής (ΕΕΕ) ή εξαρτημένα αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα. Χρησιμοποιείται ιδιαίτερα συχνά σε καταστάσεις στις οποίες ο -κατά συνέπεια δράσης- τερματισμός ενός EEE - ακυρώνει την παρουσίαση ενός EA E - (ή ακυρώνει τον τερματισμό ενός EEE +) που θα συνέβαινε εάν δεν εκδηλωνόταν η δράση αυτή.
- Προκαλεί αντιδράσεις (elicit responding ή effect of CS or UCS)
- Αναγκάζει αντανακλαστικά μια ενέργεια του ατόμου· η επίδραση των προκλητικών ερεθισμάτων ( E E Π και EAΠ ) (πρβλ. με προξενεί την εκδήλωση δράσεων).
- Προκαλούμενη συμπεριφορά (respondent ή elicited behavior)
- Γενικός όρος για όλες τις αντιδράσεις, δηλαδή για όλες τις συμπεριφορές που προκαλούνται αντανακλαστικά από ερεθίσματα τα οποία προηγούνται αυτών, συμπεριλαμβανομένων των ανεξάρτητων (ΑΑ) και των εξαρτημένων (ΑΕ) αντιδράσεων (πρβλ. με συντελεστική συμπεριφορά).
- Προκλητική δύναμη (eliciting effectiveness)
- Σε μια συγκεκριμένη περίοδο, το επίπεδο της δύναμης ενός ερεθίσματος να προκαλεί μια συγκεκριμένη αντίδραση.
- Προκλητικό ερέθισμα (eliciting stimulus)
- Οποιοδήποτε ερέθισμα το οποίο, όταν παρουσιαστεί, προκαλεί μια αντίδραση. Το Επ είναι ένας γενικός όρος που περιγράφει και τα ανεξάρτητα (ΕΑΠ ) και τα εξαρτημένα (ΕΕΠ) προκλητικά ερεθίσματα (πρβλ. με διακριτικό ερέθισμα ΕD).
- Προληπτική ή τελετουργική συμπεριφορά (superstitious behavior)
- Συντελεστική συμπεριφορά η οποία διαμορφώνεται και διατηρείται από τη συμπτωματική ενίσχυση δράσεων, δηλαδή από την κατά σύμπτωση παρουσίαση θετικών ενισχυτών ή τον κατά σύμπτωση τερματισμό αρνητικών ενισχυτών.
- Προξενεί την εκδήλωση δράσεων (evoke responding (effect of SD))
- Η επίδραση ενός διακριτικού ερεθίσματος ED , δηλαδή η αύξηση της πιθανότητας εκδήλωσης μορφών δράσης που ενισχύονταν διαφορικά κατά την παρουσία του (πρβλ. με προκαλεί αντιδράσεις και αναστέλλει την εκδήλωση δράσεων).
- Προξενούμενη συμπεριφορά (evoked (operant) behavior)
- Γενικός όρος για τις δράσεις των οποίων η πιθανότητα εκδήλωσης αυξάνεται από την παρουσίαση ενός διακριτικού ερεθίσματος ED (ενός πλαισίου ενίσχυσης αυτής της μορφής δράσης).
- Προοδευτική χαλάρωση (progressive relaxation)
- Μέθοδος για την πρόκληση μυϊκής χαλάρωσης και παρασυμπαθητικής διέγερσης μέσα από το προσωρινό έντονο τέντωμα ομάδων των κύριων μυών του σώματος και την ελεγχόμενη βαθιά αναπνοή.
- Προσωπικότητα (personality)
- Από την άποψη του συμπεριφορισμού, ονομασία για το σύνολο των τάσεων του ατόμου να αντιλαμβάνεται, να σκέφτεται, να αισθάνεται και να ενεργεί με τρόπους που το χαρακτηρίζουν, και που δεν αποτελεί αιτία τους. Κυρίως αναφέρεται σε συμπεριφορές που θεωρούνται προσαρμοσμένες ή μη προβληματικές (αφού οι προβληματικές συμπεριφορές αναφέρονται ως «ψυχοπαθολογία»). Όπως όλες οι συμπεριφορές, έτσι και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας διακρίνονται από μεταβλητότητα, αλλά η δυναμική καθοριστική αλληλεπίδρασή τους με τις περιβαλλοντικές συνθήκες είναι δυσδιάκριτη όταν οι συνθήκες είναι σταθερές για σχετικά μεγάλα χρονικά διαστήματα.
- Ράμφισμα πλήκτρου (keypeck)
- Αντιπροσωπευτική δράση περιστεριών η συχνότητα εκδήλωσης της οποίας μελετάται συχνά στην πειραματική ανάλυση της συμπεριφοράς. Αφού αποτελείται από σωματική ενέργεια η οποία κλείνει ένα ηλεκτρικό κύκλωμα, το ράμφισμα πλήκτρου διαθέτει μορφολογικές ομοιότητες με τη χρήση πλήκτρων και διακοπτών στους ανθρώπους, αλλά η σημασία του έγκειται στο γεγονός ότι η λειτουργική μακροπρόθεσμη σχέση της συχνότητας εμφάνισης αυτής της μορφής δράσης με τα πρότερα και επακόλουθα στοιχεία του περιβάλλοντος έχει βρεθεί ότι γενικεύεται σε πολλές άλλες μορφές συμπεριφοράς πολλών βιολογικών ειδών, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπινου.
- Ρεαλισμός (philosophical realism)
- Η φιλοσοφική βάση του μεθοδολογικού συμπεριφορισμού του J. B. Watson και των περισσότερων προσεγγίσεων της σημερινής ψυχολογίας. Ο ρεαλισμός θεωρεί δυνατή την αντικειμενική περιγραφή της πραγματικότητας, ανεξάρτητα δηλαδή από τις προσωπικές εμπειρίες του επιστήμονα. Στόχος είναι η περιγραφή των διαστάσεων του μοναδικού, αυτοτελούς αληθινού κόσμου, έστω και αν κάποια στοιχεία αυτής της περιγραφής δεν έχουν πραγματιστική ωφελιμότητα. Ο Watson, λόγου χάρη, πίστευε ότι ο αληθινός κόσμος περιέχει λεπτά ερεθίσματα που προκαλούν τις δράσεις ανθρώπων, παρότι τα «ερεθίσματα» αυτά δεν παρατηρούνται από κανέναν και επομένως δεν αυξάνουν τη δυνατότητα πρόβλεψης ή ελέγχου της συμπεριφοράς. Παρομοίως, οι σημερινοί γνωστικοί ψυχολόγοι πιστεύουν ότι η πραγματικότητα περιέχει γνωστικά γεγονότα που προκαλούν την κάθε δράση, παρότι κανείς δεν μπορεί να παρατηρήσει, σε οποιαδήποτε συνθήκη, την ανεξάρτητη επίδραση αυτών των «γεγονότων» στη συμπεριφορά, πράγμα που σημαίνει ότι δεν αυξάνουν τη δυνατότητα πρόβλεψης ή ελέγχου της. Ο ρεαλισμός δεν ταυτίζει τη γνώση ενός φαινομένου με την πρακτική ωφελιμότητα της περιγραφής του, αλλά με την αντιστοιχία της προς την πραγματικότητα, όπως την αντιλαμβάνεται βέβαια ο εκάστοτε επιστήμονας. Άλλοι επιστήμονες θα έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για τις διαστάσεις της πραγματικότητας, χωρίς να υπάρχει ένα κριτήριο που να καθορίζει ποια είναι η πιο αληθινή πρόταση για τη φύση του φαινομένου (πρβλ. με πραγματισμό).
- Ρεπερτόριο συμπεριφοράς (behavioral repertoire)
- Το σύνολο των συμπεριφορών ενός ατόμου που είναι δυνατόν να εκδηλωθούν ή να προκληθούν σε μια συγκεκριμένη φάση της ζωής του , δεδομένης της παροχής των κατάλληλων συνθηκών. Για παράδειγμα, λέγεται ότι το ρεπερτόριο συμπεριφοράς ενός ατόμου περιέχει τη διάκριση του πράσινου και του κόκκινου χρώματος, ακόμα και εάν δεν τα διακρίνει τη συγκεκριμένη στιγμή, εφόσον υπάρχει απόδειξη από προηγούμενες παρατηρήσεις ότι τα ερεθίσματα αυτά λειτουργούν ως διακριτικά ερεθίσματα για τη συμπεριφορά του.
- Σήμα ασφάλειας (safety signal)
- Σε πλαίσιο τιμωρίας, τα αυτόματα και άλλα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωση μη τιμωρημένων μορφών δράσης, τα οποία αποκτούν εξαρτημένα θετικά ενισχυτική δύναμη λόγω της διαφορικής απουσίας τους κατά τις συνέπειες των τιμωρημένων μορφών, δηλαδή κατά την παρουσίαση αρνητικών ενισχυτών (EA E - ή EEE- ) ή κατά τον τερματισμό θετικών ενισχυτών (EAE + ή EEE+). Ως εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα ( EEΠ ) , τα σήματα ασφάλειας προκαλούν εξαρτημένες αντιδράσεις (ΑΕ) παρόμοιες με αυτές που προκαλούνται ανεξάρτητα από τον τερματισμό των EE- ή από την ανάκτηση των EE+, όπως η ανακούφιση, η ασφάλεια, η ηρεμία και άλλα.
- Σταθερότητα της συμπεριφοράς (stability of behavior)
- Όρος για τη σχετική αμεταβλητότητα σε οποιαδήποτε διάσταση της συμπεριφοράς, ιδιαίτερα στη συχνότητα εκδήλωσης των δράσεων μιας συντελεστικής τάξης. Στην εκτεταμένη πειραματική ανάλυση της ατομικής συμπεριφοράς θεωρείται το κριτήριο για την αξιολόγηση της ανεξάρτητης επίδρασης ενός χειρισμού της σχέσης συμπεριφοράς-περιβάλλοντος. Eπιτυγχάνεται μέσα από τον άμεσο και ενεργητικό έλεγχο των εξωγενών μεταβλητών και την εκτεταμένη παρατήρηση της συμπεριφοράς στις ίδιες συνθήκες. Δεν ταυτίζεται με τη στερεοτυπία της συμπεριφοράς, δηλαδή με ένα σχετικά χαμηλό επίπεδο ποικιλίας στη μορφή δράσης· π.χ. σε ένα πρόγραμμα διαφορικής ενίσχυσης μεταβλητότητας, η συχνότητα εκδήλωσης μορφών δράσης της συντελεστικής τάξης μπορεί να είναι σταθερή, ενώ οι ίδιες οι μορφές χαρακτηρίζονται από υψηλή μεταβλητότητα, και όχι από στερεοτυπία.
- Στέρηση δράσεων (ή στέρηση των αυτόματων ενισχυτών δράσεων) (response deprivation)
- Θεμελιωτική διαδικασία στην οποία η ενισχυτική αποτελεσματικότητα των αυτόματων ενισχυτών αυξάνεται με τον περιορισμό της εκδήλωσης των μορφών δράσης που τις επιφέρουν.
- Στέρηση ερεθίσματος (stimulus deprivation)
- Η εκτεταμένη και συνεχής απουσία ενός ήδη θετικά ή αρνητικά ενισχυτικού ερεθίσματος, είναι μια θεμελιωτική διαδικασία η οποία προσωρινά αυξάνει την αποτελεσματικότητα του ενισχυτή που απουσιάζει.
- Στερεοτυπία της συμπεριφοράς (stereotypy of behavior)
- Σχετικά χαμηλή μεταβλητότητα στη μορφή δράσεων, δηλαδή ένα σχετικά χαμηλό επίπεδο ποικιλίας στις διαστάσεις μιας συγκεκριμένης μορφής δράσης που εκδηλώνονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο. (πρβλ. με σταθερότητα της συμπεριφοράς και μεταβλητότητα στη μορφή δράσης).
- Σύνθετο ερέθισμα (compound stimulus)
- Οποιοδήποτε ερέθισμα αποτελείται από δύο τουλάχιστον στοιχεία (ή διαστάσεις). Στις κατάλληλε ς συνθήκες μπορεί το καθένα από αυτά τα στοιχεία (ή διαστάσεις) να λειτουργεί από μόνο του ως προκλητικό ερέθισμα (EΠ) ή/και ως διακριτικό ερέθισμα ED ή ΕΔ.
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης (compound schedule of reinforcement)
- Γενικός όρος για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος στην οποία δύο ή περισσότερα προγράμματα ενίσχυσης ισχύουν παράλληλα, σε χρονική ή/και σε τοπική αλληλουχία ή σε συνδυασμό. Τα δύο ή περισσότερα «απλά» προγράμματα συνθέτουν ένα πιο πολύπλοκο πρόγραμμα ενίσχυσης. Τα προγράμματα ενίσχυσης είναι πάντοτε σύνθετα, με την έννοια ότι υπάρχουν περισσότερα από ένα είδη ενισχυτικού γεγονότος.
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης με μορφή αλυσίδας(πρόγραμμα αλυσίδας) (chain ή chained schedule of reinforcement)
- Σύνθεση δύο ή περισσότερων προγραμμάτων ενίσχυσης στην οποία το ενισχυτικό ερέθισμα ενός προγράμματος είναι το διακριτικό ερέθισμα ΕD για τ η ν παραγωγή ενίσχυσης του επόμενου προγράμματος, οδηγώντας στην παραγωγή μιας τελικής (συνήθως ΕΑΕ ) ενισχυτικής συνέπειας. Η παραγωγή ενός επιμέρους προγράμματος (και του σχετικού ΕΕΕ/ΕD του) εξαρτάται από τη συμπλήρωση του προηγούμενου προγράμματος.
- Συγκεκριμένο αντανακλαστικό (respondent discrimination)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο ένα πρώην ουδέτερο ερέθισμα προκαλεί μια εξαρτημένη αντίδραση, ενώ ένα όμοιο με αυτό ερέθισμα δεν την προκαλεί, λόγω της συσχέτισης του πρώτου ερεθίσματος με το ΕΑ Π (ή με το ΕΕΠ στα εξαρτημένα αντανακλαστικά της δεύτερης τάξης) και την επαναληπτική παρουσίαση του δεύτερου ερεθίσματος χωρίς συσχέτιση με το ίδιο ΕΑΠ (ή ΕΕΠ).
- Συμβολική οικονομία (token economy)
- Ομαδική ψυχοθεραπευτική ή εκπαιδευτική παρέμβαση που βασίζεται στη θεμελίωση εξαρτημένων ενισχυτικών γενικής αποτελεσματικότητας (π.χ., μάρκες), τα οποία παρέχονται εύκολα σε πολλές και ποικίλες συνθήκες ως συνέπειες των επιθυμητών μορφών δράσης των μελών της κοινότητας, αυξάνοντας την πιθανότητα εκδήλωσής τους και θεμελιώνοντας την ενισχυτική δύναμη των αυτόματων συνεπειών τους.
- Συμπαθητική διέγερση (sympathetic arousal)
- Σύνθετη ανεξάρτητη ή εξαρτημένη αντίδραση προερχόμενη από τη δραστηριότητα του συμπαθητικού τομέα του αυτόνομου νευρικού συστήματος, που αφορά την αύξηση του καρδιακού ρυθμού, της αναπνοής και της πίεσης του αίματος, το οποίο απομακρύνεται από τους λείους μυς και τους αδένες, διευκολύνοντας την εκδήλωση δράσεων των σκελετικών μυών όπως το τρέξιμο ή η αντεπίθεση, αλλά αναστέλλει την πρόκληση καταβολικών και σεξουαλικών αντιδράσεων (πρβλ. με παρασυμπαθητική διέγερση).
- Συμπεριφορά διαμορφωμένη χωρίς κανόνες (contingency-shaped behavior)
- Όρος του B. F. Skinner για όλες τις δράσεις που δεν ενισχύονται στο παρόν από τη συμβατική αντιστοιχία των ερεθισμάτων που παράγονται κατά την εκδήλωσή τους με αυτές των συμπεριφορών που συστήνονται σε κάποιο λεκτικό κανόνα [η τήρηση κανόνων], αλλά από την άμεση επίδρασή τους στο περιβάλλον. πολλές μορφές δράσης αρχικά εκδηλώνονται στη γενικευμένη τήρηση κανόνων, οι οποίες στη συνέχεια ενισχύονται αρνητικά ή θετικά, σύμφωνα με τη συνάρτηση που περιγράφεται στον κανόνα. Όταν οι δράσεις διαμορφώνονται περαιτέρω και διατηρούνται από αυτές τις άμεσες συνέπειες, η τήρηση του κανόνα περιττεύει και βαθμιαία εξαφανίζεται.
- Συμπληρωματικά (διακριτικά) ερεθίσματα (supplemental stimulation)
- Γενικός όρος για τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωση προδρομικών δράσεων ή που παρέχονται από άλλους με τη μορφή υποβολής, τα οποία σε συνδυασμό με ήδη υπάρχοντα διακριτικά ερεθίσματα προξενούν την εκδήλωση μιας (ως τότε) άγνωστης μορφής δράσης η οποία επιφέρει ένα γνωστό θετικό ενισχυτή ή τερματίζει ένα γνωστό αρνητικό ενισχυτή.
- Συμπτωματική ενίσχυση (adventitious (ή accidental) reinforcement)
- Φαινόμενο της συντελεστικής συμπεριφοράς, η αύξηση της συχνότητας εμφάνισης μιας μορφής δράσης από την επακόλουθη παρουσίαση ενός θετικού ενισχυτή ή από τον επακόλουθο τερματισμό ενός αρνητικού ενισχυτή, όπου η δράση αυτή δεν έφερε ως αποτέλεσμα το ενισχυτικό γεγονός.
- Συνάρτηση αφαίρεσης (omission contingency ή response-contingent omission of positive reinforcement)
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος, αφορά την παράλειψη ενός θετικού ενισχυτή ως επακόλουθο δράσης (επίσης γνωστή ως αρνητική τιμωρία).
- Συνάρτηση ενίσχυσης (contingency of reinforcement)
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος αφορά τις συνθήκες στις οποίες μια μορφή δράσης είτε επιφέρει ένα συγκεκριμένο θετικά ενισχυτικό ερέθισμα (συνάρτηση θετικής ενίσχυσης [positive reinforcement contingency] είτε τερματίζει ή περιορίζει ένα συγκεκριμένο αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα (συνάρτηση αρνητικής ενίσχυσης [negative reinforcement contingency]). Τα προγράμματα ενίσχυσης είναι λεπτομερείς περιγραφές συναρτήσεων ενίσχυσης.
- Συνάρτηση τιμωρίας (contingency of punishment)
- Μακροπρόθεσμη σχέση συμπεριφοράς-περιβάλλοντος, αφορά τις συνθήκες στις οποίες μια μορφή δράσης είτε επιφέρει ένα συγκεκριμένο αρνητικά ενισχυτικό ερέθισμα (συνάρτηση θετικής τιμωρίας [positive punishment contingency]) είτε τερματίζει ή περιορίζει ένα συγκεκριμένο θετικά ενισχυτικό ερέθισμα (συνάρτηση αρνητικής τιμωρίας [negative punishment contingency] ή συνάρτηση αφαίρεσης [omission contingency]).
- Συνάρτηση τριών όρων (three-term contingency)
- Βασική σχέση συντελεστικής συμπεριφοράς-περιβάλλοντος για τη δημιουργία και τη διατήρηση μιας συντελεστικής διάκρισης ερεθισμάτων. Αποτελείται από ένα διακριτικό ερέθισμα ED , τη μορφή δράσης που ενισχύεται διαφορικά κατά την παρουσία του και τη θετικά ή αρνητικά ενισχυτική συνέπεια αυτής της μορφής δράσης σε αυτό το πλαίσιο ( ED : Δ EE+ ή EE- /ED : Δ -> EE-).
- Συναισθήματα (emotions)
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς, μια ποικιλία αντιδράσεων (ΑΑ και ΑΕ) , και κυρίως η διέγερση του συμπαθητικού αλλά και του παρασυμπαθητικού τομέα του αυτόνομου νευρικού συστήματος. παίρνουν διαφορετικές ονομασίες ανάλογα με τις συνθήκες στις οποίες προκαλούνται (π.χ. απόκτηση ή απώλεια ενός ΕΕ+). Μερικά συναισθήματα θεωρούνται από την κοινή γνώμη «θετικά» (π.χ. χαράς, αγάπης) και μερικά άλλα «αρνητικά» (π.χ. θυμού, φθόνου), αλλά ο καθορισμός όλων των συναισθημάτων περιγράφεται από τις ίδιες αρχές της προκαλούμενης συμπεριφοράς. Σε αντίθετη με την κοινή γνώμη και την πλειονότητα των ψυχολογικών θεωριών, η συμπεριφοριστική προσέγγιση θεωρεί ότι τα συναισθήματα είναι συμπεριφορές και όχι αιτίες δράσεων.
- Συναισθηματική ταύτιση ή ενσυναίσθηση (empathy)
- Όρος της κλινικής ψυχολογίας. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για τη γενίκευση εξαρτημένων αντανακλαστικών λύπης, πόνου, απογοήτευσης κ.ά., στην οποία αυτές οι συναισθηματικές αντιδράσεις αυτές προκαλούνται από τις δυσάρεστες συνθήκες άλλων ατόμων, λόγω της ομοιότητας ή των κοινών στοιχείων τους με τα εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα για αντίστοιχες συναισθηματικές αντιδράσεις στη δική μας ζωή.
- Συνδυασμένο πρόγραμμα ενίσχυσης (ΣΥΝ) (conjunctive schedule (Conjuct))
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης στο οποίο η παραγωγή ενός ενισχυτικού ερεθίσματος εξαρτάται από την ικανοποίηση των απαιτήσεων και των δύο ή περισσότερων προγραμμάτων ενίσχυσης, π.χ. την εκδήλωση ενός ποσού δράσεων (ΑΑ ή ΜΑ) καθώς και την εκδήλωση μιας δράσης μετά από το πέρασμα ενός χρονικού διαστήματος (ΑΧΔ ή ΜΧΔ).
- Συνέπεια δράσης (contingent event ή consequence)
- Επακόλουθο δράσης (είτε η παραγωγή είτε ο τερματισμός ενός ερεθίσματος) το οποίο συγκεκριμένα είναι το «πραγματικό» αποτέλεσμα και όχι απλώς το συμπτωματικό επακόλουθο της δράσης. Όπως με τη γενικότερη έννοια «επακόλουθο», έτσι και εδώ οι συνέπειες δράσεων δεν είναι απαραιτήτως ενισχυτικές. Eξαιρώντας δηλαδή τη συμπτωματική ενίσχυση, όλα τα ενισχυτικά γεγονότα είναι συνέπειες δράσεων, αλλά πολλές συνέπειες δράσεων δεν είναι ενισχυτικά γεγονότα.
- Συνεχής ενίσχυση (ΑΑ 1) (continuous reinforce- ment (CRF ή FR 1))
- Πρόγραμμα ενίσχυσης στο οποίο ενισχύεται η κάθε εκδήλωση της μορφής δράσης μιας συντελεστικής τάξης.
- Συντελεστική αλυσίδα (operant chain ή response chain)
- Γενικός όρος για τη συνολική αλληλουχία γεγονότων μιας σειράς διασυνδεδεμένων συναρτήσεων τριών όρων, όπου το εξαρτημένα ενισχυτικό ερέθισμα για την κάθε δράση (με εξαίρεση την τελευταία) είναι και το διακριτικό ερέθισμα ΕD (δηλαδή το πλαίσιο ενίσχυσης) για μια επόμενη δράση.
- Συντελεστική αλυσίδα με λειτουργική ένωση (operant chain with functional unity)
- Συντελεστική αλυσίδα στην οποία η κάθε δράση δεν μπορεί να ενισχυθεί παρά μόνο με την παρουσία ενός συγκεκριμένου διακριτικού ερεθίσματος, ώστε η κάθε δράση της αλυσίδας να έχει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο ενισχύεται και να παράγει το μοναδικό πλαίσιο στο οποίο ενισχύεται η επόμενη δράση, με ολόκληρη την αλυσίδα να βασίζεται στο ιστορικό ενίσχυσης της τελευταίας δράσης της με μια συγκεκριμένη συνέπεια.
- Συντελεστική αλυσίδα χωρίς λειτουργική ένωση (operant chain without functional unity)
- Συντελεστική αλυσίδα στην οποία οι δράσεις παράγουν διακριτικά ερεθίσματα για πολλαπλές εναλλακτικές μορφές δράσης, χωρίς μια συγκεκριμένη σειρά ή κάποιο συγκεκριμένο, προβλεπόμενο τελικό ενισχυτικό γεγονός.
- Συντελεστική γενίκευση ερεθισμάτων (operant stimulus generalization)
- Διεργασία συμπεριφοράς στην οποία, όταν μια μορφή δράσης ενισχύεται σε ένα περιβαλλοντικό πλαίσιο ΕD, η πιθανότητα εκδήλωσής της αυξάνεται και σε άλλα περιβαλλοντικά πλαίσια, μέχρι του σημείου που αυτά να μοιάζουν ή να έχουν κοινά στοιχεία με το πλαίσιο ενίσχυσης ΕD, και όταν μια μορφή δράσης δεν ενισχύεται σε ένα περιβαλλοντικό πλαίσιο ΕΔ , η πιθανότητα εκδήλωσής της μειώνεται και σε άλλα περιβαλλοντικά πλαίσια, μέχρι του σημείου που αυτά να μοιάζουν ή να έχουν κοινά στοιχεία με το πλαίσιο μη ενίσχυσης ΕΔ .
- Συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων (operant stimulus discrimination)
- Διεργασία συμπεριφοράς στην οποία, όταν μια μορφή δράσης ενισχύεται στο περιβαλλοντικό πλαίσιο ΕD και δεν ενισχύεται στο όμοιο με αυτό περιβαλλοντικό πλαίσιο ΕΔ , μακροπρόθεσμα η πιθανότητα εκδήλωσής της γίνεται σχετικά μεγάλη στο πλαίσιο ενίσχυσης ΕD και σχετικά μικρή στο πλαίσιο μη ενίσχυσης ΕΔ .
- Συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων υπό όρους (conditional discrimination)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων στην οποία η λειτουργία ενός αντικειμένου ή γεγονότος ως διακριτικού ερεθίσματος ΕD ή ΕΔ εξαρτάται από την παρουσία ή από την απουσία ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος (ΕD(Κ)).
- Συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος (identity matching to sample)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων στην οποία η λειτουργία ενός αντικειμένου ή γεγονότος ως διακριτικού ερεθίσματος ΕD(πλαίσιο ενίσχυσης) για την επιλογή του ορίζεται από την αντιστοιχία των διαστάσεών του με αυτές ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος [ΕD(Κ)] .
- Συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της μη αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος (identity mismatching to sample)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων στην οποία η λειτουργία ενός αντικειμένου ή γεγονότος ως διακριτικού ερεθίσματος ED (πλαίσιο ενίσχυσης) για την επιλογή του ορίζεται από τη μη αντιστοιχία των διαστάσεων του με αυτές ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος (E D(K)).
- Συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας επιλογής-δείγματος (arbitrary matching to sample ή symbolic matching to sample)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων στην οποία η λειτουργία ενός αντικειμένου ή γεγονότος ως διακριτικού ερεθίσματος ED (πλαίσιο ενίσχυσης) για την επιλογή του ορίζεται από τη συμβατική (αυθαίρετα ή κατά παράδοση καθιερωμένη) αντιστοιχία των διαστάσεων του με αυτές ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος (E D(K)) .
- Συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας μιας σχετικής ιδιότητας του ερεθίσματος-επιλογής με το ερέθισμα-δείγμα (arbitrary relational matching to sample)
- Πολύπλοκη συντελεστική διάκρι-ση ερεθισμάτων στην οποία η λειτουργία ενός αντικειμένου ή γεγονότος ως διακριτι-κού ερεθίσματος ED (πλαίσιο ενίσχυσης) για τη ν επιλογή του ορίζεται από τη συμβατική (αυθαίρετα ή κατά παράδοση καθιερωμένη) αντιστοιχία των σχετικων διαστάσεων του (π.χ. νεότερο από, πριν από, κάτω από κ.λπ.) με αυτές ενός καθοδηγητικά διακριτικού ερεθίσματος ( E D(K) ) .
- Συντελεστική μάθηση (operant conditioning ή instrumental conditioning)
- Γενικός όρος για τη δημιουργία καινούργιων μορφών δράσης (η διαμόρφωση δράσης) και τη διαφοροποίηση των συνθηκων στις οποίες οι δράσεις εκδηλωνονται και δεν εκδηλωνονται (η δημιουργία συντελεστικών διακρίσεων).
- Συντελεστική συμπεριφορά (operant (ή instrumental) behavior)
- Γενικός όρος για όλες τις δράσεις, δηλαδή για όλα τα στοιχεία συμπεριφοράς που μπορούν να εκδηλωθούν χωρίς την αιτιολογική δραστηριότητα κάποιου αμέσως προηγούμενου ερεθίσματος. Οι δράσεις συντελούν ή αλλάζουν το περιβάλλον , και επομένως αλλάζει η πιθανότητα εκδήλωσης παρόμοιων με αυτές μορφών δράσης. Ενώ δεν προκαλούνται από πρότερα (της συμπεριφοράς) ερεθίσματα, εάν μια μορφή δράσης είναι πιο αποτελεσματική σε ένα περιβαλλοντικό πλαίσιο από ό,τι σε ένα άλλο , η παρουσίαση του πρώτου θα αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης της, ενώ η παρουσίαση του δεύτερου θα τη μειώνει (πρβλ. προκαλούμενη συμπεριφορά).
- Συντελεστική τάξη (ή λειτουργική τάξη) δράσεων (operant class ή functional response class)
- Το σύνολο όλων των μορφών δράσης, είτε είναι παρόμοιες είτε ανόμοιες, που είναι λειτουργικά ισότιμες, που έχουν δηλαδή μια κοινή θετικά ή αρνητικά ενισχυτική συνέπεια. Επομένως, η πιθανότητα εκδήλωσης όλων των μελών μιας συντελεστικής τάξης μεταβάλλεται μαζί με τις σχετικές παρωθητικές διεργασίες, δηλαδή με γεγονότα που αλλάζουν την ενισχυτική δύναμη της κοινής τους συνέπειας. Για παράδειγμα, παρά τις διαφορές στη μορφή τους, η στέρηση της επαφής με τη φωνή και το λόγο ενός φίλου αυξάνει και την πιθανότητα εκδήλωσης της δράσης τού να περάσουμε από το σπίτι του και της δράσης τού να του τηλεφωνήσουμε, επειδή στο παρελθόν και οι δύο μορφές είχαν μια κοινή επίδραση στο περιβάλλον—τη ν παραγωγή της ενισχυτικής ομιλίας του . Βέβαια, η δράση τού να περάσουμε από το σπίτι του έχει επιφέρει και άλλα ΕΕ τα οποία δεν παράγονται τηλεφωνικώς. Έτσι , ενώ και οι δύο ανόμοιες μορφές ανήκουν στη συντελεστική τάξη των δράσεων που παράγουν την ενισχυτική ομιλία του φίλου μας, μόνο η μια ανήκει στη συντελεστική τάξη των δράσεων που παράγουν τ η ν ενισχυτική οπτική εμφάνισή του. Οποτε έχει πολλαπλές ενισχυτικές συνέπειες, η ίδια μορφή δράσης ανήκει ταυτόχρονα σε πολλαπλές συντελεστικές τάξεις.
- Συσσωρευτική αναφορά (cumulative record)
- Οποιαδήποτε γραφική παράσταση της συσσώρευσης εκδηλώσεων μιας μορφής δράσης ανάλογα με το πέρασμα του χρόνου, έτσι ώστε η κλίση της γραμμής να αντιπροσωπεύει τη συχνότητα εμφάνισης αυτών των δράσεων σε μια συγκεκριμένη περίοδο, είτε αυτή παράγεται άμεσα από ένα συσσωρευτικό καταγραφέα είτε εκ των υστέρων από άμεσες ποσοτικές παρατηρήσεις.
- Συσσωρευτικός καταγραφέας (cumulative recorder)
- Μηχάνημα ή πρόγραμμα υπολογιστή που παρέχει μια άμεση και συνεχή απεικόνιση της συχνότητας εμφάνισης δράσεων με το πέρασμα του χρόνου, δηλαδή μια συσσωρευτική αναφορά.
- Συστηματική απευαισθητοποίηση (systematic desensitization)
- Τεχνική θεραπείας της συμπεριφοράς τ ο υ J. Wolpe( οποία περιλαμβάνει την εκπαίδευση στην τεχνική προοδευτικής χαλάρωσης, την κατασκευή της ιεραρχίας φοβικών καταστάσεων και τη βαθμιαία έκθεση σε ΕΕ Π χωρίς τα ΕΑ Π για φοβικές αντιδράσεις, μέσω λεκτικών περιγραφών ή/και πραγματικής παρουσίασης των ΕΕ Π σε συνθήκες ρυθμισμένες από το θεραπευτή [γνωστή ως απευαισθητοποίηση in vivo (in vivo desensitization)].
- Συσχέτιση ερεθισμάτων με καθυστέρηση (delay conditioning (respondent))
- Συσχέτιση ουδέτερου και προκλητικού ερεθίσματος στην οποία η περίοδος μεταξύ της έναρξης του Ε0 και του ΕΠ είναι μεγαλύτερη από ό,τι στην κανονική συσχέτιση ερεθισμάτων. Όσο μεγαλύτερη είναι η περίοδος μεταξύ των δύο ερεθισμάτων, τόσο πιο αδύναμο θα είναι το εξαρτημένο αντανακλαστικό που θα δημιουργηθεί (ή μπορεί και να μη δημιουργηθεί καν).
- Συσχέτιση ουδέτερων και προκλητικών ερεθισμάτων (stimulus pairing ή respondent conditioning)
- Απαραίτητη (αλλά όχι επαρκής) περιβαλλοντική συνθήκη για τη δημιουργία και τη διατήρηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού, και συγκεκριμένα η χωροχρονική συσχέτιση μεταξύ παρουσιάσεων ενός Ε°/ΕΕΠ και ενός ήδη προκλητικού ερεθίσματος (είτε ΕΑ Π είτε ΕΕΠ ) (στα αγγλικά ο όρος respondent conditioning χρησιμοποιείται επίσης για την απόκτηση ενός εξαρτημένου αντανακλαστικού που καθορίζεται από τη διαδικασία συσχέτισης ουδέτερων και προκλητικών ερεθισμάτων).
- Συχνότητα εμφάνισης (ή εκδήλωσης) δράσεων ((operant) response rate ή response frequency ή operant frequency)
- Βασική μέτρηση της πιθανότητας εκδήλωσης συντελεστικής συμπεριφοράς για τη διερεύνηση της αιτιώδους σχέσης της με γεγονότα προηγούμενα και επακόλουθα της συμπεριφοράς. Αναφέρεται στον αριθμό των μορφών δράσης μιας συντελεστικής τάξης οι οποίες εκδηλώνονται σε μια συγκεκριμένη περίοδο.
- Συχνότητα ενίσχυσης (frequency of reinforcement)
- Βασικός καθοριστικός παράγοντας της πιθανότητας εμφάνισης δράσεων. Αναφέρεται στον αριθμό των ενισχυτικών γεγονότων τα οποία ακολουθούν εκδηλώσεις δράσεων μιας συντελεστικής τάξης σε μια συγκεκριμένη περίοδο.
- Σχέση ισοδυναμίας (στις διακριτικές λειτουργίες ερεθισμάτων) (equivalence relation)
- Φαινόμενο στο οποίο τα διακριτικά ερεθίσματα δύο (ή περισσότερων) διαφορετικών συντελεστικών διακρίσεων υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας ερεθισμάτων έχουν μεταξύ τους ένα (ή περισσότερα) ερεθίσματα-μέλη και οι σχέσεις των ερεθισμάτων χαρακτηρίζονται από το κάθε είδος αναδυόμενων διακριτικών λειτουργιών (δηλαδή από τις σχέσεις ταύτισης, συμμετρίας και μεταβατικότητας), ώστε το κάθε μέλος-ερέθισμα των δύο (ή περισσότερων) πολύπλοκων διακρίσεων να είναι λειτουργικά ισοδύναμο με τα υπόλοιπα.
- Σχέση μεταβατικότητας ερεθισμάτων (transitivity relation ή transitivity)
- Φαινόμενο στο οποίο τα διακριτικά ερεθίσματα δύο διαφορετικών συντελεστικών διακρίσεων υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας ερεθισμάτων έχουν μεταξύ τους ένα κοινό ερέθισμα-μέλος και η σχέση των ερεθισμάτων μεταβιβάζεται και στους καινούργιους συνδυασμούς των ίδιων ερεθισμάτων. Για παράδειγμα, το ερέθισμα-επιλογή Β λειτουργεί ως ΕD διαφορικά κατά την παρουσία του ερεθίσματος Α (ως ΕD(Κ) ) και το ερέθισμα-επιλογή Γ λειτουργε ί ως ΕD διαφορικά κατά την παρουσία του ερεθίσματος Β (ως ΕD(Κ)), οπότε το ερέθισμα-επιλογή Γ λειτουργεί ως ΕD και κατά την παρουσία του ερεθίσματος Α (ως ΕD(Κ)), παρότι η επιλογή του Γ δεν ενισχύθηκε ποτέ κατά την παρουσία του Α.
- Σχέση συμμετρίας ερεθισμάτων (symmetrical relation ή symmetry)
- Φαινόμενο στο οποίο, κατόπιν διαμόρφωσης μιας συντελεστικής διάκρισης υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας του ερεθίσματος-επιλογής με το ερέθισμα-δείγμα, για πρώτη φορά το αρχικό ερέθισμα-επιλογή ED εμφανίζεται στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος E D(K) και το αρχικό E D(K) εμφανίζεται στη θέση ενός ερεθίσματος-επιλογής, το οποίο προξενεί (ως ED ) την επιλογή του.
- Σχέση ταύτισης ερεθισμάτων (identity relation)
- Eναλλακτική έκφραση για τη συντελεστική διάκριση υπό τους όρους της αντιστοιχίας ερεθισμάτων, όπου το ίδιο ερέθισμα λειτουργε ίσοδύναμα είτε στη θέση του ερεθίσματος-δείγματος ( E D(K) ) είτε στη θέση του ερεθίσματος-επιλογής, η επιλογή του οποίου ενισχύεται διαφορικά (ED ) κατά την παρουσία αυτού του E D(K) .
- Σωματοαισθητικό ερέθισμα (somatic stimulus)
- Κάθε ερέθισμα που προκαλεί δραστηριότητα στα αισθητήρια των μυών, του δέρματος, των οστών, των τενόντων, των αρθρώσεων, των σπλάχνων και άλλων εσωτερικών οργάνων, το οποίο με το κατάλληλο ιστορικό διαφορικής ενίσχυσης μπορεί να λειτουργεί επίσης ως διακριτικό ερέθισμα. Ένα σωματοαισθητικό ερέθισμα μπορεί να προέρχεται από μέσα ή έξω από το σώμα του ατόμου (π.χ. από την πίεση του δέρματος στο χέρι του όταν πιέζει ένα μοχλό) (πρβλ. με εσωτερικό ερέθισμα, κιναισθητικό (ή ιδιοδεκτικό) ερέθισμα).
- Τάιμ-άουτ (από τη θετική ενίσχυση) (time out (from positive reinforcement))
- Eυφημιστικός όρος που χρησιμοποιείται στην παιδαγωγική ή θεραπευτική εφαρμογή της αρνητικής τιμωρίας (τιμωρίας μέσω αφαίρεσης) με στόχο τη μείωση της συχνότητας εκδήλωσης μιας μη επιθυμητής μορφής δράσης, συνήθως μέσα από τη φυσική απομάκρυνση του ατόμου από πηγές θετικής ενίσχυσης για κάποια σύντομη περίοδο (EE+: Δ —>EE+) - για παράδειγμα, το να κάθεται ένα παιδί σε μια γωνία μακριά από άλλα παιδιά, από παιχνίδια κ.λπ. Ο όρος υποδηλώνει ότι η διαδικασία αυτή έχει λιγότερες συναισθηματικές και άλλες ανεπιθύμητες παρενέργειες συγκριτικά με τη θετική τιμωρία, άποψη για την οποία δεν υπάρχει εμπειρική απόδειξη. Μακροπρό-θεσμα ωστόσο η διαδικασία του «τάιμ-άουτ» εμπεριέχει και τη θετική τιμωρία, επειδή οι λέξεις και οι φράσεις που διαφορικά προη- γούνται της αφαίρεσης των θετικών ενισχυ- τών (π.χ. «Πήγαινε στη γωνία!» ή «Είσαι σε τάιμ-άουτ!») γίνονται εξαρτημένα αρνητικοί ενισχυτές ( Ε Ε Ε ) που παρέχονται ως άμεσες συνέπειες των μη επιθυμητών μορφών δρά¬ σης (Δ —> ΕΕΕ- ) . Μάλλον η χρήση αυτού του όρου αποτελεί τρόπο φυγής από τους αρνητικούς ενισχυτές οι οποίοι προκύπτουν από τη χρήση δυσάρεστων γεγονότων για τον έλεγχο της συμπεριφοράς αγαπημένων ανθρώπων, με αποτέλεσμα τη μείωση της συχνότητας εκδήλωσης των μεθόδων ελέγχου μέσω της θετικής ενίσχυσης δράσεων ασυμβίβαστων με αυτές. Καλύτερα να «λέμε τα σύκα σύκα και την τιμωρία τιμωρία».
- Τακτικότητα δεδομένων (orderliness of data)
- Το επίπεδο της συστηματικότητας μιας παρατηρήσιμης σχέσης μεταξύ επιπέδων των ανεξάρτητων και εξαρτημένων μεταβλητών. Η τακτικότητα των δεδομένων εξαρτάται από το επίπεδο ελέγχου των εξωγενών μεταβλητών.
- Ταυτόχρονη συσχέτιση ερεθισμάτων (simultaneous conditioning (respondent))
- Συσχέτιση ουδέτερου και προκλητικού ερεθίσματος στην οποία η περίοδος μεταξύ της έναρξης του ΕΟ και του ΕΠ είναι μηδενική. Στην καλύτερη περίπτωση δημιουργεί αδύναμα εξαρτημένα αντανακλαστικά, συνήθως μετά από πολλές συσχετίσεις.
- Ταυτόχρονο πρόγραμμα ενίσχυσης (ΤΑΥΤ) (concurrent schedules (CONC))
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης με δύο ή περισσότερα προγράμματα που ισχύουν ταυτόχρονα και ανεξάρτητα, το καθένα για μια διαφορετική μορφή δράσης. Η κάθε μορφή δράσης ενισχύεται κατά την παρουσία ενός σχετικού διακριτικού ερεθίσματος ED και αυτά τα διάφορα ED παρουσιάζονται επίσης ταυτόχρονα. Η ελεύθερη εναλλαγή προγραμμάτων δεν «ακυρώνει» τις δράσεις που εκδηλώνονταν στα άλλα επιμέρους προγράμματα.
- Ταυτόχρονο πρόγραμμα ενίσχυσης με μορφή αλυσίδας (concurrent chain schedules)
- Σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης με δύο ή περισσότερα προγράμματα που ισχύουν ταυτόχρονα και ανεξάρτητα, το καθένα για μια διαφορετική μορφή δράσης. Η κάθε μορφή δράσης ενισχύεται κατά την παρουσία ενός σχετικού διακριτικού ερεθίσματος ED , και αυτά τα διάφορα ED παρουσιάζονται επίσης ταυτόχρονα στους αρχικούς κρίκους. Το ενισχυτικό ερέθισμα για τη συμπλήρωση ενός από τους δύο αρχικούς κρίκους είναι η πρόσβαση στο πρόγραμμα ενίσχυσης του τελικού κρίκου που αντιστοιχεί σε αυτό, μαζί με το σχετικό διακριτικό του ερέθισμα ED , το οποίο λειτουργεί ενισχυτικά επειδή η ικανοποίηση τω ν απαιτήσεων αυτού του προγράμματος επιφέρει το τελικό ενισχυτικό ερέθισμα της αλυσίδας (π.χ. τροφή). Συνήθως, τα προγράμματα ενίσχυσης στους αρχικούς κρίκους είναι πανομοιότυπα (π.χ. και τα δύο προγράμματα είναι ΜΧΔ 60''), ενώ αυτά των τελικών κρίκων διαφέρουν (π.χ. το ένα είναι ΑΑ20 και το άλλο ΜΑ 20) ώστε η σχετική συχνότητα εκδήλωσης δράσεων στους αρχικούς κρίκους να δείχνει τη σχετική ενισχυτική αποτελεσματικότητα της πρόσβασης στις συνθήκες των τελικών κρίκων (ή, με άλλα λόγια, τη σχετική προτίμηση για τα προγράμματα των τελικών κρίκων).
- Τελικός κρίκος (terminal link)
- Το τελικό πρόγραμμα ενίσχυσης (με το διακριτικό ερέθισμα το οποίο το συνοδεύει) σε ένα σύνθετο πρόγραμμα ενίσχυσης με μορφή αλυσίδας.
- Τήρηση κανόνων (rule-governed behavior ή rule following)
- Συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων υπό τους όρους της συμβατικής αντιστοιχίας του ED με το E D(K) , όπου το E D(K ) είναι ένας λεκτικός κανόνας ο οποίος περιγράφει τις συνθήκες στις οποίες ενισχύονται διαφορικά ορισμένες μορφές δράσης και το ED είναι τα ερεθίσματα που παράγονται κατά την εκδήλωση των δράσεων των οποίων οι διαστάσεις αντιστοιχούν συμβατικά σε αυτές. Η συμβατική αντιστοιχία των ερεθισμάτων της δράσης με τις διαστάσεις του κανόνα αποκτά εξαρτημένα ενισχυτική δύναμη όταν γίνεται το πλαίσιο στο οποίο ενισχύονται διαφορικά ορισμένες καταναλωτικές δράσεις.
- Τιμωρία (punishment)
- Γενικός όρος για διαδικαίες στις οποίες οι συνέπειες δράσεων είναι είτε η παραγωγή ενός ερεθίσματος που λειτουργεί ως αρνητικός ενισχυτής (θετική τιμωρία) είτε η αφαίρεση ενός ερεθίσματος που λειτουργεί ως θετικός ενισχυτής (αρνητική τιμωρία ή τιμωρία μέσω αφαίρεσης). Οι διαδικασίες αυτές συχνά μειώνουν την πιθανότητα εκδήλωσης των τιμωρημένων μορφών δράσης, αλλά όχι πάντοτε. Οι τιμωρημένες δράσεις παράγουν επίσης θετικούς ενισχυτές ή/και τερματίζουν αρνητικούς ενισχυτές, οι οποίοι μπορεί να διατηρούν την πιθανότητα εκδήλωσής τους παρά την ταυτόχρονη τιμωρία τους.
- Υπόδειγμα δράσεων «προσπάθειας-παύσης» (run-and-pause response pattern)
- Υπόδειγμα δράσεων το οποίο παρατηρείται συχνά σε προγράμματα αμετάβλητης αναλογίας, όπου υπάρχει μια σχετικά μεγάλη και σταθερή συχνότητα εμφάνισης δράσεων μέχρι την παραγωγή ενίσχυσης («προσπάθεια») και μετά από την ενίσχυση ακολουθεί μια περίοδος στην οποία οι δράσεις που επιφέρουν ενίσχυση δεν εκδηλώνονται καθόλου («παύση») (βλ. παύση κατόπιν ενίσχυσης).
- Υπόθεση της ομοιομορφίας (uniformity hypothesis)
- Βασική υπόθεση όλων των επιστημών, σύμφωνα με την οποία, όταν για πρακτικούς λόγους δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε πειραματικά τον καθορισμό ενός φυσικού φαινομένου, υποθέτουμε ότι ο καθορισμός του δεν διαφέρει από εκείνον που έχει παρατηρηθεί σε παρόμοιες πειραματικά ελεγχόμενες συνθήκες· υποθέτουμε δηλαδή ότι ο καθορισμός ενός φυσικού φαινομένου δεν αλλάζει από την αδυναμία μας να τον παρατηρήσουμε σε ορισμένες συνθήκες.
- Υποβολή (prompt)
- Διακριτικό ερέθισμα ED ή ΕΔ από μια υπάρχουσα συντελεστική διάκριση ερεθισμάτων που χρησιμοποιείται για τη διευκόλυνση της δημιουργίας μιας καινούργιας διάκρισης, μειώνοντας τον αριθμό των «λαθών», δηλαδή τον αριθμό των παρουσιάσεων του καινούργιου ED στις οποίες μια μορφή δράσης που ενισχύθηκε εκεί δεν εκδηλώνεται, ή/και τον αριθμό των παρουσιάσεων του καινούργιου ΕΔ στις οποίες μια μορφή δράσης που δεν ενισχύεται εκεί εκδηλώνεται. Η υποβολή εξαφανίζεται βαθμιαία, έτσι ώστε από μόνα τους τα καινούργια διακριτικά ερεθίσματα ED και ΕΔ να ελέγχουν τη συχνότητα εμφάνισης των μορφών δράσης που ενισχύονται και δεν ενισχύονται κατά την παρουσία τους (βλ. εκπαίδευση στη συντελεστική διάκριση «χωρίς λάθη»).
- Υποθετικές οντότητες (hypothetical agents)
- Υποθετικές μονάδες του νου, της ψυχής, του πνεύματος, της προσωπικότητας κ.ά., που συνήθως αντιπροσωπεύουν εμπειρίες ή τάσεις της συμπεριφοράς του ατόμου και θεωρούνται ότι είναι οι άμεσες αιτίες για την εκδήλωση δράσεων.
- Φάση ανατροπής (φάση Α') (reversal phase (phase A'))
- Στο πειραματικό σχέδιο ανατροπής (ΑΒΑ, ΑΒΑΒ κ.ά.), η πειραματική συνθήκη (μετά από τη φάση χειρισμού Β) στην οποία η ανεξάρτητη μεταβλητή αναστρέφεται στο αρχικό της επίπεδο. Η φάση ανατροπής Α' συνεχίζεται μέχρι η συχνότητα εμφάνισης δράσεων σε αυτή την παλαιότερα βιωμένη συνθήκη να είναι σταθερή.
- Φάση χειρισμού (φάση B) (manipulation phase (phase B))
- Στην εκτεταμένη ατομική ανάλυση της συμπεριφοράς, η πειραματική συνθήκη (μετά από τη βασική φάση Α) στην οποία γίνεται ο χειρισμός της ανεξάρτητης μεταβλητής. Η φάση χειρισμού Β συνεχίζεται μέχρι η συχνότητα εμφάνισης δράσεων σε αυτή την καινούργια συνθήκη να είναι σταθερή.
- Φυγή (escape)
- Ο κατά συνέπεια δράσης τερματισμός ενός εξαρτημένα ή ανεξάρτητα αρνητικά ενισχυτικού ερεθίσματος (πρβλ. με αποφυγή).
- Φυλογενετική συνάρτηση (ή συνάρτηση επιβίωσης) (phylogenic contingency ή contingency of survival)
- Όρος του B. F. Skinner για τη διαφοροποίηση των βιολογικών ειδών μέσα από τη φυσική επιλογή των γενετικών χαρακτηριστικών. Με αυτό τον όρο ο Skinner ήθελε να τονίσει την ομοιότητα της συγκεκριμένης διεργασίας με εκείνη της περιβαλλοντικής επιλογής των χαρακτηριστικών της συντελεστικής συμπεριφοράς στη ζωή ενός μεμονωμένου οργανισμού (βλ. οντογενετική συνάρτηση ή συνάρτηση ενίσχυσης) [ontogenic contingency ή contingency of reinforcement].
- Φυσική (ή θετική ή νατουραλιστική) επιστήμη (natural science)
- Η συστηματική διερεύνηση των διαστάσεων και του καθορισμού των φυσικών γεγονότων μέσα από την επιστημονική παρατήρηση, την πειραματική ανάλυση και τη ν επιστημονική ερμηνεία, στην οποία ανήκει όχι μόνο η φυσική, αλλά και επιστήμες όπως η χημεία, η βιολογία και (κατά την άποψη του συμπεριφορισμού) η ψυχολογία.
- Χειρισμός εντός υποκειμένων (within-subject manipulation)
- Πειραματικός χειρισμός όπου το κάθε υποκείμενο βιώνει δύο ή περισσότερα επίπεδα της ανεξάρτητης μεταβλητής. Στην ομαδική-στατιστική μέθοδο συγκρίνονται οι μέσοι όροι της εξαρτημένης μεταβλητής στις δύο (ή περισσότερες) πειραματικές συνθήκες. Στην εκτεταμένη ατομική μέθοδο ο χειρισμός πραγματοποιείται πάντοτε εντός των υποκειμένων, με τα επίπεδα συμπεριφοράς στις δύο (ή περισσότερες) συνθήκες (φάσεις) να συγκρίνονται σε κάθε υποκείμενο χωριστά.
- Χειρισμός μεταξύ υποκειμένων (between-subject manipulation)
- Στην ομαδική-στατιστική μέθοδο, πειραματικός χειρισμός όπου το κάθε υποκείμενο βιώνει μόνο ένα επίπεδο της ανεξάρτητης μεταβλητής και κατόπιν συγκρίνονται οι μέσοι όροι της εξαρτημένης μεταβλητής στις δύο (ή περισσότερες) πειραματικές ομάδες.
- Χρονικά εκτεταμένη δράση (temporally-extended operant)
- Η λειτουργική ένωση μιας σειράς δράσεων οι οποίες κάποτε εκδηλώνονταν με τη μορφή μιας συντελεστικής αλυσίδας, με την εκδήλωση ολόκληρης της σειράς να προξενείται πλέον από ένα διακριτικό ερέθισμα ΕD χωρίς να λειτουργούν διακριτικά οι συνέπειες της κάθε επιμέρους δράσης.
- Χρονική άθροιση αδύναμων προκλητικών ερεθισμάτων (temporal summation (respondent behavior))
- Φαινόμενο της προκαλούμενης συμπεριφοράς στο οποίο η παρατεταμένη παρουσία ή η επανειλημμένη παρουσίαση ενός προκλητικού ερεθίσματος, το οποίο βρίσκεται από μόνο του κάτω από το κατώφλι έντασης, μπορεί να προκαλέσει μια αντίδραση
- Ψυχή (soul ή psyche)
- Από την άποψη του συμπεριφορισμού, ονομασία για το σύνολο των τάσεων του ατόμου να αντιλαμβάνεται, να σκέφτεται, να αισθάνεται και να ενεργεί με τρόπους που το χαρακτηρίζουν. Η συμπεριφορά αποδίδεται συχνά στην ψυχή όταν είναι δύσκολο να εξηγηθεί σε σχέση με τα φυσικά γεγονότα (π.χ. η συμπεριφορά ενός ατόμου που βοηθά ή βλάπτει τους άλλους, ενώ δεν φαίνεται να υπάρχει κάποιο προφανές κέρδος για το ίδιο). Μια επιστημονική ερμηνεία τέτοιων συμπεριφορών θα εστιαζόταν στο ιστορικό ενίσχυσης παρόμοιων συμπεριφορών κατά το παρελθόν και στη θεμελίωση της εξαρτημένα ενισχυτικής δύναμης της θέασης της ευτυχίας ή της δυστυχίας των άλλων ανθρώπων.
- Ψυχοκατακλυσμική θεραπεία (implosion therapy)
- βλ. θεραπεία παρατεταμένης έκθεσης.
- Ψυχολογία ερεθίσματος-αντίδρασης (stimulus- response psychology)
- Άποψη ότι η κάθε μονάδα συμπεριφοράς (συμπεριλαμβανομένων των δράσεων) προκαλείται μηχανιστικά από ένα αμέσως προηγούμενο ερέθισμα. Πρόκειται για στοιχείο του μεθοδολογικού συμπεριφορισμού του J. B. Watson και των προσεγγίσεων πολλών άλλων Αμερικανών ψυχολόγων (όπως οι E. L. Thorndike, E. R. Guthrie και C. L. Hull) κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα, το οποίο συχνά και λανθασμένα αποδίδεται στον B. F. Skinner και στο σύγχρονο θεμελιώδη συμπεριφορισμό (βλ. και νόμος του αποτελέσματος).
- Ψυχοπαθολογία (psychopathology)
- Από την άποψη του συμπεριφορισμού, ονομασία για το σύνολο των τάσεων του ατόμου να αντιλαμβάνεται, να σκέφτεται, να αισθάνεται και να ενεργεί με τρόπους που περιορίζουν αντί να αυξάνουν την επαφή του με σημαντικά στοιχεία του κοινωνικού και γενικότερα του φυσικού κόσμου (π.χ. τα γεγονότα που συμβαίνουν σε στενές διαπροσωπικές σχέσεις, στην απόκτηση γνώσης, στις δημιουργικές δραστηριότητες, στην αποδοχή νέων εμπειριών κ.λπ.). Στη συμπεριφοριστική προσέγγιση, η ψυχοπαθολογία δεν θεωρείται αιτία της ύπαρξης αυτών των προβληματικών συμπεριφορών και της απουσίας ωφέλιμων συμπεριφορών. Ούτε γίνεται αντιληπτή ως απόκλιση από το κανονικό (ανωμαλία). Αντίθετα, θεωρείται το αναμενόμενο αποτέλεσμα της μακροπρόθεσμης αλληλεπίδρασης του ατόμου με τις συνθήκες της ζωής του, αποτελούμενη από διεργασίες συμπεριφοράς που υπό άλλες συνθήκες μπορεί να είναι προσαρμοστικές.